સરમુખત્યારીના (અ)ખતરાઓ

ભારતમાં રાજકીય મેળાવડાઓ અને વિરોધ-પ્રદર્શનોમાં જોડાયેલા લોકોને કિન્નાખોરીથી શોધી શકાય તેવા બાયોમેટ્રિક સર્વેલન્સના ઘેરાવામાં લાવવાની ટેકનિકલ ક્ષમતાને એનડીએ સરકાર હવે ગેરકાયદે રીતે સામાન્ય બનાવી રહી છે. આને ખાર રાખવાની પ્રથા કહે છે. અથવા તો ચુન ચુન કે સબ કો દેખ લેંગે એમ કહેવાય છે પૂર્ણતઃ સરમુખત્યારશાહીના લક્ષણ છે. કારણ કે એમાં હકીકત એ છે કે હજુ સુધી કાયદા અને ન્યાયિક દેખરેખ દ્વારા એ નક્કી કરવામાં આવ્યું નથી કે સરકારો કઈ પરિસ્થિતિમાં આવું કાયદેસર રીતે કરી શકે. પ્રદર્શનકારીઓના નિવેદનોથી વિપરીત, દિલ્હી પોલીસે કૉંગ્રેસ પાર્ર્ટીના વિરોધ-પ્રદર્શનોમાં સામેલ લોકો સાથે દુર્વ્યવહાર અને અતિશય બળપ્રયોગના આરોપોને સતત નકાર્યા છે. જોકે, જ્યારે આ વિરોધ-પ્રદર્શનો ચાલી રહ્યા હતા ત્યારે સ્થળ પર ચહેરો ઓળખવાની ટેકનોલોજી ધરાવતા ઉપકરણો હાજર હતા.
ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે સમક્ષ રજૂ કરાયેલા પોતાના સોગંદનામા અનુસાર, પોલીસે એક ચહેરો ઓળખવાની સિસ્ટમ- જેમાં ડેટાબેઝ સાથે સરખામણી કરવા માટે વાસ્તવિક સમયમાં ચહેરાઓ સ્કેન કરી શકે તેવા કૃત્રિમ બુદ્ધિ આધારિત કેમેરાનો સમાવેશ થાય છે- તેમજ એક મોબાઇલ સર્વેલન્સ વાન અને એક કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ વાહન તૈનાત કર્યા હતા. આવન-જાવન કરતા લોકોની ઓળખ માટે સ્માર્ટ ચશ્માંનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત ડ્રોન અને વીડિયોગ્રાફરો પણ તૈનાત કરવામાં આવ્યા હતા. સર્વેલન્સ વાન અને સ્માર્ટ ચશ્માંનો સંબંધ ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટરો સાથે હોવાનું જણાવાયું છે. શત્રુઓ સામે થાય એવા આ સરકારી અખતરાઓ છે.
પોલીસે એ અંગે પણ કોઈ સ્પષ્ટ માહિતી આપી નથી કે કેમેરાની નજર હેઠળ આવતા દરેક વ્યક્તિના બાયોમેટ્રિક ડેટાની ખરેખર પ્રક્રિયા કરવામાં આવી હતી કે નહીં. ભલે પોલીસે નિષ્ફળ રહેલી તપાસ સાથે સંબંધિત તસવીરોને હટાવી દીધી હોય, પરંતુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે આ ડેટા સુધી એવા ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટરોની પહોંચ રહી હોઈ શકે છે, જેમની કામગીરીની શરતો અને જવાબદારીઓ અંગે પૂરતી સ્પષ્ટતા નથી. આ ઉપરાંત, ચહેરો ઓળખવાની સિસ્ટમના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવા માટે હાલમાં કોઈ વિશિષ્ટ કાયદો નથી. ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન અધિનિયમમાં પણ સરકારી એજન્સીઓને વ્યાપક છૂટછાટ આપવામાં આવી છે, જ્યારે તેમાં ડેટા પ્રોસેસિંગ સંબંધિત કાનૂની જવાબદારીઓ હજુ સુધી અમલમાં આવી નથી. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરોની ઓટોમેટેડ ફેશિયલ રેકગ્નિશન સિસ્ટમનો ઉપયોગ ગુનેગારો, અજાણી લાશો વગેરેની ઓળખ માટે થઈ શકે છે.
બીજી તરફ, ક્રિમિનલ પ્રોસિજર (આઇડેન્ટિફિકેશન) એક્ટ, ૨૦૨૨ દ્વારા પોલીસ દ્વારા નિર્ધારિત વ્યક્તિઓ પાસેથી એકત્ર કરી શકાય તેવા રેકોર્ડ્સની યાદીનો પણ વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો છે. જો કે, આ પ્રકારની કાર્યવાહી માટેની કાનૂની મંજૂરી હજુ પણ લોકોના નિર્ધારિત જૂથો પૂરતી જ મર્યાદિત છે. પોલીસની કાર્યવાહીનું બંધારણીય કાયદેસરપણું એક અલગ પ્રશ્ન છે, પરંતુ તેનાથી સંભવિત પક્ષકારોમાં પેદા થતો ભય વિરોધ કરવાનો અધિકાર પણ મર્યાદિત કરી શકે છે કે છીનવી શકે છે જે પણ સરમુખત્યારીનો જ અખતરો છે. ગોપનીયતાના અધિકારમાં દખલ કરતી વખતે રાજ્યએ સુસ્થાપિત 'પ્રમાણસરતા કસોટી' પર ખરા ઉતરવું પડે છે. આ કસોટીનો પ્રથમ જ પ્રશ્ન- શું આ કાર્યવાહી પાછળ કોઈ કાયદેસર અને યોગ્ય હેતુ છે?- ચહેરો ઓળખવાની ટેકનોલોજીના સામૂહિક ઉપયોગ સામે ગંભીર પડકાર ઊભો કરે છે.ખાસ કરીને એટલા માટે કે આ ટેકનોલોજી ડેટા કૅપ્ચર કરતી વખતે ભેદભાવ વિના અને અવિચારી રીતે કામ કરી શકે છે.
આખરે, ઓછા નિયંત્રણો ધરાવતો છતાં એટલો જ અસરકારક વિકલ્પ પણ ઉપલબ્ધ છે- ઉદાહરણ તરીકે, પરંપરાગત પોલીસિંગ. તમામ પ્રદર્શનકારીઓ પર ચહેરો ઓળખવાની ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ યોગ્ય ઠેરવવા માટે હજુ પણ અનેક પ્રશ્નોના જવાબ મળવાના બાકી છે. તેમાં ડેટા-પ્રોસેસિંગ અંગેના કરારો, ડેટા સુધી કોની પહોંચ છે, મોટા પાયે નિર્ણયોને મંજૂરી આપતી કાનૂની જોગવાઈઓ અને ખોટી ઓળખ થવાની સંભવિતતાની ટકાવારી જેવા મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નોનો સમાવેશ થાય છે. કોકરોચ પાર્ટી અને અન્ય વિપક્ષોના દેખાવો સામે આવા ખતરનાક રસાલા ખડકવાની સરકારી ટેવ કેટલી નવી કે જુની છે એ પણ ચર્ચાનો પ્રશ્ન છે.