અણધારી મોસમનું સંકટ

મેઘાડંબર ગાજે છે ને દેશનાં અનેક મહાનગરો ક્રમશઃ જળબંબાકાર થતા જાય છે. નગર નિર્માણ માટેની આપણી સમજણ કેટલી પછાત છે તેનો આ છડી પોકાર તો છે જ, પણ દેશના લાખો લોકો માટે વરસાદની મોસમ આપત્તિકારક બની ગઈ છે. નબળા દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની ચિંતાઓ વચ્ચે, દેશના કૃષિ ક્ષેત્ર પર દુષ્કાળનો ભય હવામાન વિભાગ દ્વારા વ્યક્ત થયો હતો. ઘણાં વરસોથી ચોમાસુ હવામાન ખાતાના કહ્યામાં નથી. અલ નિનોના નામે ઓછા વરસાદની આગાહી કરનારાઓએ મજાક કરી કે શું? એવો પ્રશ્ન અનેક પ્રદેશોને થાય છે. મોસમનું ચક્ર સાવ બદલાઈ ગયું છે ને એને સમજતા વૈજ્ઞાાનિકોને પણ હજુ સમય લાગશે. છતાં દેશમાં તાજેતરમાં ૪૦થી ૪૬ ટકા વરસાદની ખાધ માપવામાં આવી છે. કેન્દ્ર સરકારે દુષ્કાળના દ્રષ્ટિકોણથી ઓછા વરસાદવાળા ૩૧૫ જિલ્લાઓમાંથી ૧૧૧ જિલ્લાઓને ઉચ્ચ જોખમ તરીકે ઓળખ્યા છે, જે આવનારી કટોકટીની ગંભીરતા પર પ્રકાશ પાડે છે.
સિંચાઈ સુવિધાઓના વિસ્તરણ છતાં, દેશમાં ખેતી ચોમાસાના વરસાદ પર નિર્ભર રહે છે. આ જ કારણ છે કે મોડા અથવા ઓછા ચોમાસાના વરસાદની સીધી અસર પાક વાવણી, ખાદ્ય અનાજ ઉત્પાદન, ગ્રામીણ આવક અને ખાદ્ય ફુગાવા પર પડે છે. પરિણામે, જો જુલાઈ અને ઓગસ્ટના મહત્ત્વપૂર્ણ મહિનાઓ દરમિયાન વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો પડે છે, તો તેનાં પરિણામો ચિંતાજનક હોઈ શકે છે. કેન્દ્ર સરકાર રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે કટોકટી યોજનાઓ તૈયાર કરી રહી છે. સરકાર પાણી સંરક્ષણ પર ભાર મૂકી રહી છે અને સાથે સાથે એવા પાકને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે જે દુષ્કાળમાં પણ સારું ઉત્પાદન કરી શકે. ખેડૂતો માટે બીજ અને ખાતરનો પૂરતો પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવાના પણ પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. કઠોળ, તેલીબિયાં અને બરછટ અનાજના વાવેતરને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે, કારણ કે આ પાકો મર્યાદિત પાણી સાથે પણ સારું ઉત્પાદન કરી શકે છે.
આજે, દુષ્કાળના ભય વચ્ચે પાણીની કટોકટીનો સામનો કરવા માટે એક અસરકારક વ્યાપક નીતિની જરૂર છે. આ નીતિઓને સમયાંતરે સુધારવી જોઈએ. આબોહવા પરિવર્તન કટોકટીનો સામનો કરતી વખતે ચોમાસાના વર્તનની અનિશ્ચિતતા વચ્ચે વરસાદ પર કૃષિની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે એક વ્યાપક વ્યૂહરચના વિકસાવવી જરૂરી છે. આ માટે સૂક્ષ્મ સિંચાઈ સુવિધાઓનો વિસ્તાર કરવા, જળાશયોને પુનર્જીવિત કરવા, ભૂગર્ભજળ વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કરવા સ્થિતિસ્થાપક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસોની જરૂર છે. બદલાતી હવામાન પેટર્ન પર પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે, આપણે લાંબા ગાળાની રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓ સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. કુદરતી આફતો સામે પાક રક્ષણ માટે વીમા કવરેજ હજુ પણ અસરકારક નથી.
ખેડૂતોને પાકના નુકસાન માટે વળતર કેવી રીતે મેળવવું તે અંગે વ્યવહારુ જ્ઞાાનનો ઘણીવાર અભાવ હોય છે. દેશમાં પૂરતા પ્રમાણમાં અનાજ ભંડાર અને કટોકટી વ્યવસ્થા હોવા છતાં, દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા માટે કોઈ તાત્કાલિક ખતરો નથી. ચોમાસાના વર્તનમાં સતત અનિશ્ચિતતાને ધ્યાનમાં રાખીને, રાષ્ટ્રીય નીતિ નિર્માતાઓએ કૃષિ સંરક્ષણ માટે એક એવી સિસ્ટમ વિકસાવવાની જરૂર છે જે આબોહવા પરિવર્તનનો વધુ સારી રીતે સામનો કરી શકે.
અનિયત ચોમાસાઓએ દેશમાં પેયજળનું ચિત્ર બદલાવ્યું છે. ઉત્તર ભારતમાં ભૂગર્ભજળના સ્તરમાં ૪૫૦ ઘન કિલોમીટરનો ઘટાડો થયો છે તે ચિંતાજનક છે. છેલ્લા બે દાયકામાં આ ઘટાડો ભવિષ્યમાં ખેતી અને આજીવિકા માટે પાણીની સંભવિત અછત સૂચવે છે. બે દાયકામાં ભૂગર્ભજળમાં આ ઘટાડો ભારતના સૌથી મોટા જળાશય, ઇન્દિરા સાગર ડેમની કુલ જળ સંગ્રહ ક્ષમતા કરતાં ૩૭ ગણો છે. ભૂગર્ભજળના આ ઘટાડાનું એક મુખ્ય કારણ ૧૯૫૧ અને ૨૦૨૧ વચ્ચે ચોમાસાના વરસાદમાં ૮.૫ ટકાનો ઘટાડો છે. આ કટોકટીનું બીજું પાસું એ છે કે ઉત્તર ભારતમાં શિયાળાના તાપમાનમાં ૦.૩ સેલ્સિયસનો વધારો જોવા મળ્યો છે. હૈદરાબાદ સ્થિત નેશનલ જીઓફિઝિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટયૂટના સંશોધકોની ટીમ દ્વારા આ વાતની પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે. ચોમાસાના વરસાદમાં ઘટાડો અને શિયાળાના તાપમાનમાં વધારો થવાને કારણે, આગામી વર્ષોમાં સિંચાઈ માટે પાણીની માંગ ચોક્કસપણે વધશે. તે જ સમયે, વધતી જતી પાણીની માંગ ભૂગર્ભજળના રિચાર્જમાં પણ ઘટાડો કરશે, જેનાથી ઉત્તર ભારતના વિસ્તારો પર દબાણ આવશે જે પહેલાથી જ ભૂગર્ભજળ સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. આબોહવા પરિવર્તનને કારણે ચોમાસાના વરસાદમાં ઘટાડો થશે, જ્યારે શિયાળાના પ્રમાણમાં ઊંચા તાપમાનને કારણે ભૂગર્ભજળના રિચાર્જમાં ૬થી ૧૨ ટકાનો ઘટાડો થઈ શકે છે.