છલકાતો ડેમ તરસ્યાં ગામો

શું ગુજરાતની જળ સુરક્ષા એક જળાશયની મોહતાજ છે? કોઈ પણ રાજ્યના ઇતિહાસમાં એવી ક્ષણો ચોક્કસ આવે છે જ્યારે તે જળસંપત્તિની પ્રાપ્તિને તરસ સામેના મહાન વિજય તરીકે ઉજવે છે. ગુજરાત માટે સરદાર સરોવર ડેમનું પૂર્ણ જળ સપાટી સુધી પહોંચવું એ આવી જ એક ઐતિહાસિક અને ભાવનાત્મક ક્ષણ છે. ગુજરાત માટે નર્મદા એ માત્ર એક નદી કે સિમેન્ટ-કોંક્રિટનો બંધ નથી; તે આ રાજ્યનું ભાવનાત્મક પ્રતીક છે, ઈજનેરી કૌશલનું શિખર છે, રાજકીય સ્મૃતિઓનું જીવંત સાક્ષી છે અને ખેડૂતોની આશાનું કેન્દ્ર છે. જ્યારે આ ઐતિહાસિક જળાશય છલકાય છે, ત્યારે આખા રાજ્યને હાશકારો થાય તે સ્વાભાવિક અને વ્યાજબી છે. છલકાતો ડેમ એ ચોક્કસપણે સારા સમાચાર છે, પરંતુ તે જળ સમસ્યાનો અંતિમ ઉકેલ નથી. સાચી અને વધુ ગંભીર વાસ્તવિકતા એ છે કે ગુજરાતનું સૌથી મોટું જળાશય ભલે છલોછલ હોય, પરંતુ ગુજરાતની જળ સુરક્ષા હજુ પણ અધૂરી અને અસંતુલિત છે.
જ્યારે રાજ્યમાં ગત વર્ષની સરખામણીમાં એકંદર જળ સંગ્રહમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળતો હોય, જ્યારે કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્ર જેવા વિસ્તારો હજુ પણ સરેરાશ વરસાદથી પાછળ હોય અને જ્યારે અનેક સ્થાનિક જળાશયોના તળિયા દેખાતા હોય, ત્યારે માત્ર નર્મદા ભરાઈ જવાથી ઉત્સવ મનાવી લેવો એ વ્યવસ્થાની આત્મવંચના સમાન છે. સાચો પ્રશ્ન એ નથી કે ડેમમાં કેટલું પાણી છે; સાચો પ્રશ્ન એ છે કે જે લોકો, ખેતરો અને વિસ્તારોને પાણીની સૌથી વધુ જરૂર છે, ત્યાં તે પહોંચી રહ્યું છે કે કેમ. જો નર્મદા ન હોત, તો ગુજરાતના સૂકા વિસ્તારો આજે ભયાનક અરાજકતાનો સામનો કરી રહ્યા હોત. સૌની યોજના અને સુજલામ-સુફલામ જેવી યોજનાઓ ગુજરાતના જળ માળખાના પ્રાણ સમાન છે. પરંતુ માત્ર એક મહાકાય ડેમ પરની અતિશય નિર્ભરતા સ્થાનિક જળ વ્યવસ્થાપનની પોલ ખોલી નાખે છે. કોઈપણ રાજ્ય માત્ર એક જળાશયના ભરોસે પોતાની સુરક્ષાની ઇમારત ચણી ન શકે, ભલે તે જળાશય ગમે તેટલું ઐતિહાસિક કેમ ન હોય.
જળ સુશાસનને માત્ર જળાશયના વધતા જળસ્તરને જોવાની યાંત્રિક પ્રક્રિયામાં સીમિત ન કરી શકાય. ગુજરાતને હવે એક એવી પરિપક્વ જળ નીતિની જરૂર છે જે પાણીના સંગ્રહથી આગળ વધીને તેના સમાન વિતરણ, પાક પદ્ધતિઓ, ભૂગર્ભજળ, શહેરી વપરાશ, ઔદ્યોગિક શોષણ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જની અનિશ્ચિતતા જેવા કઠોર પ્રશ્નોના ઉકેલ લાવી શકે. છલકાતા ડેમનો આનંદ, અડધા ખાલી રહેલા વિસ્તારોની પીડાને છુપાવવાનું બહાનું ન બનવો જોઈએ. આ સંદર્ભે કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રની સ્થિતિ વિશેષ ચિંતાજનક છે. કચ્છ એ નકશા પર દોરાયેલો માત્ર એક દૂરનો રણપ્રદેશ નથી; તે ગુજરાતનું વ્યૂહાત્મક, ઔદ્યોગિક, સાંસ્કૃતિક અને સંવેદનશીલ સરહદી અંગ છે. અહીંના બંદરો, અગરિયાઓ, માલધારી સમુદાયો, ઉદ્યોગો અને વન્યજીવો રાજ્યના અર્થતંત્રમાં સિંહફાળો આપે છે. જો આવો વિસ્તાર ભયંકર જળ સંકટનો સામનો કરતો હોય, તો તેને માત્ર મોસમી અછત કહીને નજર અંદાજ ન કરી શકાય; તે પ્રાદેશિક અસંતુલનની ઘાતક ચેતવણી છે.
સૌરાષ્ટ્ર માટે પણ આ જ વાસ્તવિકતા લાગુ પડે છે, જ્યાં ખેતી, પશુપાલન અને નાના નગરોનું અસ્તિત્વ સમયસર અને સમાન જળ વિતરણ પર ટકેલું છે. કાગળ પર જળ-સમૃદ્ધ દેખાતા ગુજરાતની જમીન પર હજુ પણ અનેક પરિવારો જળ-દરિદ્રતા ભોગવી રહ્યા છે. આ એક સૌથી મોટો વિરોધાભાસ છે. રાજ્ય સ્તરના સરેરાશ આંકડાઓ ઘણીવાર સ્થાનિક સ્તરની પીડાને ઢાંકી દે છે. છલોછલ સરદાર સરોવર કદાચ દેવભૂમિ દ્વારકાના કોઈ ચિંતિત ખેડૂત, કચ્છના કોઈ છેવાડાના ગામ કે સૌરાષ્ટ્રના માલધારીની વ્યથાને પુરી ન પણ કરી શકે. પાણીની છતની અનુભૂતિ કોઈ સરેરાશ આંકડાથી નથી થતી; તે નળમાં, કૂવામાં, ખેતરમાં, તળાવમાં અને પાણીના ટેન્કરમાં અનુભવાય છે.
ક્લાઈમેટ ચેન્જે આ સમસ્યાને વધુ વિકરાળ બનાવી દીધી છે. ચોમાસાનો જૂનો અને જાણીતો લય હવે અદ્રશ્ય થઈ ગયો છે. લાંબા સમય સુધી વરસાદ ખેંચાવો અને અચાનક સાંબેલાધાર તૂટી પડવું- આ હવે સામાન્ય ક્રમ છે. કેટલાક વિસ્તારો જળબંબાકાર હોય ત્યારે અન્ય વિસ્તારો તરસ્યા રહી જાય છે. ડેમ ભરાઈ જાય પણ સ્થાનિક તળાવો ખાલી રહે તેવું બની શકે છે. આ નવી આબોહવાકીય વાસ્તવિકતામાં, ગુજરાતની જળ નીતિએ ભૂતકાળના ચોમાસાને નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના અનિશ્ચિત ચોમાસાને ધ્યાનમાં રાખીને ઘડાવી જોઈએ. આના માટે સરકાર અને નીતિનિર્માતાઓ પાસે પારદર્શિતા અને નમ્રતા હોવી અનિવાર્ય છે. દાયકાઓથી વિકાસની રાજનીતિને મોટા પ્રોજેક્ટ્સનો મોહ રહ્યો છે કારણ કે તે દ્રશ્યમાન હોય છે અને તેનું ઉદઘાટન થઈ શકે છે.