ગુરુને ઈશ્વરની સમકક્ષ મૂકતા દેશમાં ગુરુનું પોતાનું સ્થાન કેટલું?

• સેલિબ્રેશન-ચિંતન બુચ
• ૫ સપ્ટેમ્બર
• શિક્ષક દિવસ
• શિક્ષકની સૌથી મોટી કમાણી કદાચ પગારની સ્લિપમાં નથી હોતી.

ચા ણક્યે ચંદ્રગુપ્તને માત્ર રાજા બનાવ્યો નહોતો, તેને શાસન કરવાની સમજ આપી હતી. રામકૃષ્ણ પરમહંસે નરેન્દ્રને માત્ર આધ્યાત્મિક પ્રશ્નોના જવાબ આપ્યા નહોતા, તેની અંદર છુપાયેલા વિવેકાનંદને જગાડયો હતો. દુનિયાના અસંખ્ય મહાનુભાવોના જીવનમાં આવો કોઈ એક શિક્ષક જરૂર રહ્યો છે, જેના નામનો કદાચ ઇતિહાસના મોટા અક્ષરોમાં ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ જેના એક શબ્દે, એક ઠપકાએ, એક પ્રોત્સાહને કે એક વિશ્વાસે શિષ્યનું આખું જીવન બદલી નાખ્યું હોય છે.
શિક્ષકની સૌથી મોટી કમાણી કદાચ પગારની સ્લિપમાં નથી હોતી. તેની સૌથી મોટી કમાણી ત્યારે થાય છે જ્યારે વર્ષો પહેલાંનો કોઈ વિદ્યાર્થી અચાનક સામે આવીને કહે, 'સર, તમે એ દિવસે મને કહ્યું હતું ને કે હું કરી શકું છું… એ વાત હું ક્યારેય ભૂલ્યો નથી.' કદાચ એ એક વાક્ય જ શિક્ષકની આખી કારકિર્દીનું પેન્શન છે.
કહેવાય છે કે,
સાધારણ શિક્ષક માત્ર કહે છે, સારો શિક્ષક સમજાવે છે, ઉત્તમ શિક્ષક કરી બતાવે છે અને મહાન શિક્ષક પ્રેરણા આપે છે. શિક્ષકની વ્યાખ્યા કરતાં આ ચાર વાક્યો વધુ ઊંડું કંઈક કહી જાય છે. કારણ કે શિક્ષણનો અંતિમ હેતુ બાળકને માત્ર જવાબ આપવાનો નથી; તેને સારા પ્રશ્નો પૂછતો કરવો છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિએ તો ગુરુને આથી પણ ઊંચું સ્થાન આપ્યું છે. 'ગુરુ બ્રહ્મા, ગુરુ વિષ્ણુ, ગુરુ દેવો મહેશ્વર…' કહીને ગુરુને ઈશ્વર સમકક્ષ સ્થાન મળ્યું. હજારો વર્ષ જૂની આપણી પરંપરામાં ગુરુ એટલે માત્ર પાઠ ભણાવનાર નહીં, પરંતુ જીવનની દિશા બતાવનાર. માતા-પિતા બાળકને જન્મ આપે છે, ગુરુ તેના વ્યક્તિત્વને આકાર આપે છે.
ચાણક્ય અને ચંદ્રગુપ્તનું ઉદાહરણ આપણી સામે છે. નરેન્દ્ર અને વિવેકાનંદનું ઉદાહરણ પણ છે. મારિયા મોન્ટેસોરીની બાળપણની વાત પણ એટલી જ પ્રેરક છે. અભ્યાસમાં સામાન્ય ગણાતી બાળકી વારંવાર ઠપકો સાંભળતી હતી. પછી તેને એવો શિક્ષક મળ્યો જેણે તેની ખામીઓ શોધવાને બદલે તેની શીખવાની રીત સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો. એ જ બાળકી આગળ જતાં વિશ્વની શિક્ષણપદ્ધતિને નવી દિશા આપનાર મારિયા મોન્ટેસોરી બની.
કોઈ બાળકને દુનિયા 'નબળું' કહે અને શિક્ષક કહે- 'ના, આ બાળકમાં કંઈક ખાસ છે'- ત્યારે શિક્ષણ શરૂ થાય છે.
પણ અહીં જ એક અસ્વસ્થ કરતો સવાલ ઊભો થાય છે - જે વ્યક્તિ બીજાનું ભવિષ્ય ઘડે છે, તેના પોતાના ભવિષ્યની આપણે કેટલી ચિંતા કરીએ છીએ?
દુનિયાના કેટલાક દેશોએ આ સવાલને ગંભીરતાથી લીધો છે. શિક્ષકને સારો પગાર આપવો એ શરૂઆત છે, અંત નહીં. શિક્ષકને સારી તાલીમ, કામ કરવા માટેનું યોગ્ય વાતાવરણ, આધુનિક સાધનો, માનસિક શાંતિ, વ્યાવસાયિક સ્વતંત્રતા અને નિવૃત્તિ પછીની આર્થિક સુરક્ષા મળે- ત્યારે જ શિક્ષક પોતાના કામમાં શ્રેષ્ઠ આપી શકે.
આ બાબતમાં દુનિયાની તસવીર સમજવા માટે OECD—Organisation for Economic Co-operation and Development, એટલે કે આર્થિક સહકાર અને વિકાસ સંગઠનના આંકડા ઉપયોગી બને છે. OECD કોઈ એક દેશ કે કોઈ એક ખંડનું સંગઠન નથી. તેમાં અમેરિકા, બ્રિટન, જર્મની, ફ્રાન્સ, ઇટાલી, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, ફિનલેન્ડ, સ્વિટ્ઝર્લન્ડ સહિત ૩૮ દેશો સામેલ છે. ભારત OECDનું સભ્ય નથી. એટલે OECDના શિક્ષણના સરેરાશ આંકડામાં ભારતનો સમાવેશ થતો નથી. OECDlt Education at a Glance 2025 અહેવાલમાં ૨૦૨૪ના આંકડા પરથી શિક્ષકોના પગારની સરખામણી કરવામાં આવી છે. ૧૫ વર્ષનો અનુભવ ધરાવતા અને સરકારી શાળામાં કામ કરતા પ્રાથમિક શિક્ષકનો OECD દેશોમાં સરેરાશ વાર્ષિક પગાર આશરે ૫૯,૬૭૩ અમેરિકી ડોલર છે. અપર-સેકન્ડરી શિક્ષક માટે આ સરેરાશ આશરે ૬૩,૯૨૫ ડોલર છે. આ રકમ સામાન્ય ચલણ વિનિમય દરથી નહીં, પરંતુ દેશોના જીવનખર્ચ અને ખરીદશક્તિ વચ્ચેના તફાવતને ધ્યાનમાં રાખતી પદ્ધતિથી રજૂ કરવામાં આવી છે. એટલે આ આંકડાને સીધા રૂપિયામાં ફેરવીને ભારતના શિક્ષકના પગાર સાથે સરખાવવો યોગ્ય નથી.
પરંતુ સરેરાશ કરતાં દેશોની તસવીર વધુ બોલકી છે. જર્મની, લક્ઝમબર્ગ અને નેધરલેન્ડ્સમાં ૧૫ વર્ષના અનુભવ ધરાવતા પ્રાથમિક શિક્ષકોનો પગાર ૯૦ હજાર અમેરિકી ડોલરથી પણ વધુ છે. એટલે શિક્ષકને સારો પગાર આપવો માત્ર શિક્ષકની વ્યક્તિગત સુખાકારીનો પ્રશ્ન નથીત તે સમાજ શિક્ષક વ્યવસાયને કેટલી કિંમત આપે છે તેનું પણ એક પ્રતિબિંબ છે. કેટલાક દેશોમાં શિક્ષકની આવક સમાન લાયકાત ધરાવતા અન્ય વ્યવસાયોની આવકની નજીક છે, તો કેટલાક દેશોમાં શિક્ષક વ્યવસાય આર્થિક રીતે વધુ આકર્ષક છે.
અહીં ફિનલેન્ડ એક અલગ જ પાઠ ભણાવે છે.ફિનલેન્ડે શિક્ષકને પહેલાં તૈયાર કર્યો અને પછી તેના પર વિશ્વાસ કર્યોે. ત્યાં શિક્ષક બનવું સામાન્ય નોકરી મેળવવા જેટલું સરળ નથી. શિક્ષકો માટે ઊંચી શૈક્ષણિક લાયકાત અને શિક્ષણશાસ્ત્રની ઊંડી તાલીમ જરૂરી છે. એટલે વર્ગખંડમાં પહોંચતા પહેલાં શિક્ષકને માત્ર વિષયનું જ્ઞાન નહીં, પરંતુ બાળક કેવી રીતે શીખે છે, જુદી ક્ષમતાવાળા વિદ્યાર્થીઓ સાથે કેવી રીતે કામ કરવું અને શીખવાની મુશ્કેલી ક્યાંથી ઊભી થાય છે તેની સમજ પણ આપવામાં આવે છે. પણ ફિનલેન્ડનું અસલી રહસ્ય તાલીમ પછી શરૂ થાય છે.
શિક્ષકને દરેક નાની બાબતમાં ઉપરથી સૂચના આપીને ચલાવવામાં
આવતો નથી. તેને પોતાના વિદ્યાર્થીઓની જરૂરિયાત પ્રમાણે ભણાવવાની રીત પસંદ કરવાની વ્યાવસાયિક સ્વતંત્રતા મળે છે. એટલે શિક્ષક માત્ર પાઠયપુસ્તક પૂરું કરતો કર્મચારી રહેતો નથી; તે પોતાના વર્ગખંડનો નિષ્ણાત બને છે.
આ વિશ્વાસનું પરિણામ શિક્ષકના મનમાં પણ દેખાય છે. OECDlt TALIS 2024 સર્વે મુજબ ફિનલેન્ડમાં ૮૫ ટકા શિક્ષકો પોતાના કામથી સંતુષ્ટ છે. ૪૮ ટકા શિક્ષકો માને છે કે સમાજમાં શિક્ષક વ્યવસાયને માન મળે છે, જ્યારે OECD દેશોમાં આ પ્રમાણ ૨૨ ટકા છે. ૪૯ ટકા ફિનિશ શિક્ષકો પોતાના પગારથી સંતુષ્ટ છે, જે OECDની ૩૯ ટકાની સરેરાશ કરતાં વધારે છે. જોકે ફિનલેન્ડમાં પણ પડકારો છે-વહીવટી કામનો બોજ, વર્ગખંડની શિસ્ત અને યુવાન શિક્ષકોમાં વ્યવસાય છોડવાની ચિંતા ત્યાં પણ જોવા મળે છે. એટલે ફિનલેન્ડ કોઈ સ્વર્ગ નથી; પરંતુ શિક્ષકને નિષ્ણાત બનાવ્યા પછી તેના પર વિશ્વાસ મૂકવાની તેની રીત ચોક્કસપણે વિચારવા જેવી છે.
શિક્ષકને નિયંત્રિત કરતાં પહેલાં તેને તૈયાર કરો; અને તૈયાર કર્યા પછી તેના પર વિશ્વાસ કરો. કદાચ ફિનલેન્ડની શિક્ષણવ્યવસ્થાનો આ સૌથી સરળ અને સૌથી ઊંડો પાઠ છે.
ભારત માટે આ પાઠ એટલા માટે મહત્વનો છે કે આપણા દેશમાં શિક્ષણનું કદ વિશાળ છે. UDISE+ 2024-25 મુજબ દેશમાં ૧૪.૭૧ લાખ શાળાઓ, ૨૪.૬૯ કરોડ વિદ્યાર્થીઓ અને ૧.૦૧ કરોડ શિક્ષકો છે. શિક્ષકોની સંખ્યા પહેલી વાર એક કરોડને પાર થઈ છે. આ આંકડો માત્ર સંખ્યા નથી, તે બતાવે છે કે ભારતનું ભવિષ્ય કેટલા વિશાળ શિક્ષકદળના હાથમાં છે.
પરંતુ હવે પડકાર માત્ર શાળાઓ વધારવાનો કે શિક્ષકોની સંખ્યા વધારવાનો નથી. પ્રશ્ન એ છે કે દરેક શિક્ષકને ભણાવવા માટે જરૂરી વાતાવરણ મળે છે કે નહીં.
શહેરની એક આધુનિક શાળામાં સ્માર્ટ બોર્ડ, ડિજિટલ સામગ્રી, ઇન્ટરનેટ, પ્રયોગશાળા અને પુસ્તકાલય હોય અને બીજી તરફ કોઈ દૂરના વિસ્તારમાં શિક્ષકને મૂળભૂત સાધનો માટે પણ રાહ જોવી પડે તો બંને શિક્ષકો પાસેથી સમાન પરિણામની અપેક્ષા કેવી રીતે રાખી શકાય?
અને સૌથી મહત્વનું- શિક્ષક પાસે ભણાવવાનો સમય હોવો જોઈએ.
હાજરી, રિપોર્ટ, ઓનલાઇન એન્ટ્રી, સર્વે, વિવિધ વહીવટી કામગીરી અને અનેક વધારાની જવાબદારીઓમાં શિક્ષકનો સમય વપરાઈ જાય પછી તેની પાસે બાળકના મન સુધી પહોંચવા માટે કેટલી ઊર્જા બચે છે? શિક્ષકની સૌથી કિંમતી સંપત્તિ કદાચ તેની સેલેરી નહીં, તેનો સમય છે.
આ પછી શિક્ષકના જીવનનો છેલ્લો મોટો સવાલ આવે છે- નિવૃત્તિ.
ત્રીસ-પાંત્રીસ વર્ષ સુધી બીજાના બાળકોનું ભવિષ્ય ઘડનાર શિક્ષક જ્યારે નિવૃત્ત થાય ત્યારે પોતાનું ભવિષ્ય કેટલું સુરક્ષિત છે? અહીં પણ ભારતની તસવીર એકસરખી નથી. સરકારી, સહાયિત, સ્થાનિક સંસ્થા અને ખાનગી શાળાના શિક્ષકોની સેવા અને નિવૃત્તિની વ્યવસ્થા અલગ હોઈ શકે છે. કેન્દ્ર સરકારના પાત્ર કર્મચારીઓ માટે Unified Pension Scheme (UPS) ૧ એપ્રિલ ૨૦૨૫થી અમલમાં આવી છે, જેમાં નિર્ધારિત શરતો હેઠળ નિવૃત્તિ પછી ખાતરીયુક્ત લાભ અને પરિવાર માટેની જોગવાઈઓ છે. પરંતુ તેને દેશના દરેક શિક્ષક માટેની એકસરખી પેન્શન વ્યવસ્થા ગણવી યોગ્ય નહીં બને.
આથી જ્યારે આપણે પૂછીએ કે 'શિક્ષકોને શ્રેષ્ઠ સુવિધા આપતા દેશોમાં ભારતનું સ્થાન ક્યાં?' ત્યારે કોઈ એક ચોક્કસ નંબર આપવો શક્ય નથી. પગાર, પેન્શન, શાળાની સુવિધા, તાલીમ, કામનું વાતાવરણ, વર્ગખંડનું કદ, વહીવટી ભાર, વ્યાવસાયિક સ્વતંત્રતા અને સામાજિક સન્માન- આ બધું એકસાથે માપતું કોઈ એક સર્વમાન્ય વૈશ્વિક રેન્કિંગ નથી.
પરંતુ આ સવાલનો એક વધુ મહત્વનો જવાબ છે- ભારતે શિક્ષણની પહોંચ વધારી છેત હવે શિક્ષણની ગુણવત્તા અને શિક્ષકના જીવનની ગુણવત્તા બંને વધારવાની જરૂર છે.
૫ સપ્ટેમ્બરે આપણે ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનની જન્મજયંતિને શિક્ષક દિન તરીકે ઉજવીએ છીએ. ૧૯૬૨થી ભારતમાં આ દિવસ શિક્ષકોને સમર્પિત છે. શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓ એક દિવસ માટે શિક્ષક બને છે, કાર્યક્રમો થાય છે, શુભેચ્છાઓ અપાય છે. પરંતુ કદાચ હવે શિક્ષક દિનને થોડું વધુ અર્થસભર બનાવવાનો સમય આવી ગયો છે.
શા માટે આ દિવસે વિદ્યાર્થીઓ પોતાના શિક્ષકોનું મૂલ્યાંકન ન કરે? કયો શિક્ષક સૌથી સરળ રીતે સમજાવે છે? કયો શિક્ષક નબળા વિદ્યાર્થીને પણ આગળ વધવાની હિંમત આપે છે? કયો શિક્ષક પ્રશ્ન પૂછવા પ્રોત્સાહિત કરે છે? કયો શિક્ષક પુસ્તકના પાઠને જીવનના પાઠ સાથે જોડે છે? અને કયો શિક્ષક વિદ્યાર્થીને એવું કહે છે કે- 'તું જે બનવા માંગે છે, તે બની શકે છે.'
કદાચ આવા સવાલોના જવાબમાં શિક્ષક દિનનો સાચો અર્થ છુપાયેલો છે.
વિનોબા ભાવેએ શિક્ષકમાં ત્રણ ગુણ અનિવાર્ય ગણાવ્યા હતાશીલ, પ્રજ્ઞા અને કરુણા. સારા માણસનું શીલ, જ્ઞાનીની પ્રજ્ઞા અને માતાની કરુણા. આ ત્રણેય ભેગાં થાય ત્યારે શિક્ષક માત્ર વિષય ભણાવતો નથી, માણસ ઘડે છે.
કાકાસાહેબ કાલેલકરે શિક્ષકના સૌથી મોટા અધિકાર તરીકે વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવાની અને તેમના જીવન પર અસર પાડવાની તકને ગણાવી હતી. સાચા શિક્ષક માટે દરેક દિવસ પોતાની લાયકાત વધારવાની તક છે. આ વાત આજે કદાચ પહેલાં કરતાં વધુ સાચી છે. કારણ કે દુનિયા બદલાઈ રહી છે, બાળક બદલાઈ રહ્યું છે, ટેક્નોલોજી બદલાઈ રહી છે અને શિક્ષકને પણ સતત શીખતા રહેવું પડશે.
છતાં શિક્ષકનું એક કામ ક્યારેય જૂનું નહીં થાય- બાળકને પોતાના પર વિશ્વાસ કરાવવાનું.
આવા શિક્ષકોના નામ કદાચ કોઈ સ્મારક પર નહીં લખાય. તેમના નામે કદાચ કોઈ રસ્તો નહીં બને. નિવૃત્તિ પછી તેમને કદાચ ભવ્ય વિદાય પણ નહીં મળે.
પણ તેમના શિષ્યો જ્યારે દુનિયા બદલશે ત્યારે ક્યાંક ને ક્યાંક એ શિક્ષકનો અદ્રશ્ય હસ્તાક્ષર પણ હશે.