એન્ટાર્કટિકાનો ઘટી રહેલો બરફ માનવજાત માટે આત્મઘાતી બનશે !

• ધ્રુવિય પ્રદેશોમાં અવિચારી માનવીય કામગીરી અને પ્રદુષણને પગલે ગ્લેશિયર્સ ઝડપથી પીગળી રહ્યા છે
• અલ નીનોને કારણે પેસેફિક ક્ષેત્રમાં શક્તિશાળી પવનોની પેટર્ન અને વાવાઝોડાંની દિશાઓમાં ભારે અસાધારણ પરિવર્તનો સર્જાયા હતા. આ ગરમ પવનો અને તોફાની હવાઓએ એન્ટાર્કટિકાની આસપાસ બરફના કુદરતી વિસ્તરણને વેરવિખેર કરી નાખ્યું. માત્ર ૮થી ૧૪ ઓગસ્ટ વચ્ચેના એક જ અઠવાડિયામાં એન્ટાર્કટિક સમુદ્રી બરફનો વિસ્તાર આશરે ૩.૧૦ લાખ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિશાળ માત્રામાં ઘટી ગયો હતો : આ વર્ષે એન્ટાર્કટિકામાં બરફ અસાધારણ ઝડપે પીગળવા લાગ્યો છે જેને પરિણામે, લાંબા ગાળાના ઐતિહાસિક સરેરાશ કરતાં આ વિસ્તારમાં આશરે ૧૦ લાખ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ ઘટાડો એટલો વિશાળ છે કે તેમાં ફ્રાન્સ અને જર્મની જેવા બે શક્તિશાળી રાષ્ટ્રોનું સંયુક્ત ભૂમિગત ક્ષેત્રફળ પણ સમાઈ જાય

પૃથ્વીના દક્ષિણ ધ્રુવ પર વિસ્તરેલું એન્ટાર્કટિકા હંમેશાં માનવજાત માટે રહસ્ય, વિસ્મય અને અત્યંત કઠોર પ્રાકૃતિક સંતુલનનું પ્રતીક રહ્યું છે. પૃથ્વીના તાપમાનને નિયંત્રિત કરવામાં આ વિશાળ શ્વેત ખંડ કુદરતી થર્મોસ્ટેટ જેવી અતિમહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે, વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક વિજ્ઞાાન જગતમાંથી આવી રહેલા સમાચારો અને આંકડા અત્યંત ચિંતાજનક છે. એન્ટાર્કટિકાના સમુદ્ર પર જામતી બરફની ચાદર ઝડપથી સંકોચાઈ રહી છે અને તે અત્યાર સુધીના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગઈ છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટી ઓફ કોલોરાડો સ્થિત નેશનલ સ્નો એન્ડ આઇસ ડેટા સેન્ટર દ્વારા સંકલિત કરવામાં આવેલા અહેવાલો મુજબ સપ્ટેમ્બરના મધ્યમાં એન્ટાર્કટિકાના સમુદ્રી બરફનો મહત્તમ વિસ્તાર આશરે ૧.૭૫૯ કરોડ ચોરસ કિલોમીટર નોંધાયો હતો. સેટેલાઇટ ટેક્નોલોજી દ્વારા જ્યારે ૧૯૭૦ના દાયકાના અંત ભાગથી પૃથ્વી પર બરફના વિસ્તરણના અધિકૃત આંકડા નોંધવાની શરૂઆત કરવામાં આવી, ત્યારથી અત્યાર સુધીના સમગ્ર ઇતિહાસમાં આ ત્રીજો સૌથી નીચો સમુદ્રી બરફ વિસ્તાર છે. સામાન્ય રીતે એન્ટાર્કટિકામાં શિયાળાની ઋતુ દરમિયાન તાપમાન માઇનસ ૫૦થી ૬૦ ડિગ્રી સુધી ઘટી જાય છે, જેના કારણે વિશાળ ક્ષેત્રફળમાં નવો બરફ ઝડપથી બનતો હોય છે. આ વર્ષે પણ શિયાળાની શરૂઆતમાં નોંધપાત્ર માત્રામાં બરફ બન્યો હતો, પરંતુ તે પછી અસાધારણ ઝડપે પીગળવા લાગ્યો. પરિણામે, લાંબા ગાળાના ઐતિહાસિક સરેરાશ કરતાં આ વિસ્તારમાં આશરે ૧૦ લાખ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે. ૧૦ લાખ ચોરસ કિલોમીટરનો આ ઘટાડો એટલો વિશાળ છે કે તેમાં ફ્રાન્સ અને જર્મની જેવા બે શક્તિશાળી રાષ્ટ્રોનું સંયુક્ત ભૂમિગત ક્ષેત્રફળ પણ સમાઈ જાય.
વિજ્ઞાાનીઓ માટે સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત ફક્ત કોઈ એક વર્ષનો રેકોર્ડ નથી, પરંતુ છેલ્લાં ચાર વર્ષથી સતત જોવા મળી રહેલો આ ભયાનક ટ્રેન્ડ છે. સામાન્ય રીતે હવામાનમાં થતા ફેરફારના પરિણામે કોઈ એક વર્ષે બરફ ઓછો અને બીજા વર્ષે વધુ બને તે સ્વાભાવિક ગણાય છે. પરંતુ છેલ્લાં ચાર વર્ષ દરમિયાન એન્ટાર્કટિકામાં શિયાળાની ઋતુમાં સમુદ્રી બરફનું નિર્માણ સતત સરેરાશ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે નીચું રહ્યું છે. શજીૈંઘભના સંશોધકો સ્પષ્ટપણે ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે આ હવે કોઈ છૂટીછવાઈ કે અસામાન્ય ઘટના નથી, પરંતુ એન્ટાર્કટિકાના સમગ્ર સમુદ્રી બરફની વ્યવસ્થા અને તેના દીર્ઘકાલીન ક્લાઈમેટ પેટર્નમાં આવી રહેલા સિસ્ટેમેટિક રેઈમ શિફ્ટ તરફ સંકેત કરે છે. છેલ્લા એક દાયકાના મોટાભાગના સમયગાળા દરમિયાન એન્ટાર્કટિકાનો દરિયાઈ બરફ સતત દબાણ હેઠળ રહ્યો છે અને તેના ઐતિહાસિક સરેરાશ સ્તર સુધી પહોંચવામાં વારંવાર નિષ્ફળ રહ્યો છે, જે વૈશ્વિક જળવાયુ પરિવર્તનની ગંભીર અસર દર્શાવે છે. મહત્ત્વની વાત એ છે કે, આ સમસ્યાને ઊંડાણપૂર્વક સમજવા માટે સમુદ્રી બરફ અને જમીન પર રહેલા ગ્લેશિયર્સ વચ્ચેનો મૂળભૂત ભૌતિક તફાવત સમજવો અત્યંત જરૂરી છે. એન્ટાર્કટિકાની આસપાસ દક્ષિણ મહાસાગર આવેલો છે. શિયાળાની અતિશય ઠંડીમાં આ ખારા દરિયાઈ પાણીનું ઉપલું સ્તર થીજી જાય છે અને બરફની વિશાળ, જાડી તરતી ચાદર બની જાય છે. ઉનાળો આવતાં જ આ સમુદ્રી બરફનો મોટો હિસ્સો કુદરતી રીતે પીગળીને ફરીથી સમુદ્રના પાણીમાં ભળી જાય છે. આ બરફ પહેલેથી જ સમુદ્રમાં તરતો હોવાથી તેના પીગળવાથી વૈશ્વિક સમુદ્રની સપાટીમાં સીધો કોઈ વધારો થતો નથી. ગ્લાસમાં તરતો બરફ પીગળી જાય તો ગ્લાસનું પાણી બહાર છલકાતું નથી, તે જ નિયમ અહીં લાગુ પડે છે. વાસ્તવિક જોખમ એ છે કે સમુદ્રી બરફ ખંડની જમીન પર રહેલા હજારો મીટર જાડા ભૂમિગત હિમસ્તરો વિશાળ ગ્લેશિયર્સ માટે કુદરતી સુરક્ષા કવચ અથવા બફર તરીકે કામ કરે છે. સમુદ્રી બરફ પીગળી જતાં જમીન પર રહેલા વિશાળ ગ્લેશિયરો સમુદ્રના તોફાની મોજાં સામે અસુરક્ષિત થઈ જાય છે અને ઝડપથી સરકીને દરિયામાં ખાબકવા લાગે છે. જ્યારે જમીન પર રહેલો બરફ દરિયામાં ઉમેરાય છે, ત્યારે વૈશ્વિક દરિયાઈ જળસ્તરમાં ભયંકર ઉછાળો આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા પાછળ કાર્યરત વિજ્ઞાાનને આલ્બેડો ઇફેક્ટ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે સફેદ અને ચમકતો સમુદ્રી બરફ સૂર્યના કિરણો અને તેની ઊર્જાનો લગભગ ૮૦થી ૯૦ ટકા હિસ્સો અરીસાની જેમ પરાવર્તિત કરીને અવકાશમાં પાછો ધકેલી દે છે, જેથી પૃથ્વી વધુ પડતી ગરમ થતી નથી. પરંતુ જ્યારે દરિયાઈ બરફ ઓગળી જાય છે, ત્યારે તેની નીચે રહેલું ઘેરા વાદળી કે કાળા રંગનું દરિયાઈ પાણી ખુલ્લું થઈ જાય છે. ખુલ્લું સમુદ્રનું પાણી સૂર્યપ્રકાશને પરાવર્તિત કરવાને બદલે લગભગ ૯૦ ટકા ગરમી પોતાનામાં શોષી લે છે. આ ગરમી દક્ષિણ મહાસાગરના ઊંડા સ્તરોમાં સંગ્રહિત થાય છે. પરિણામે, સમુદ્રનું તાપમાન વધે છે અને આ ગરમ પાણી નીચેથી બાકી રહેલા બરફની ચાદરને ઓગાળવાનું શરૂ કરે છે. બરફ ઓછો થાય એટલે પાણી ગરમી વધુ શોષે, પાણી વધુ ગરમ થાય એટલે વધુ બરફ ઓગળે. આ વિષચક્ર સમગ્ર પૃથ્વીના હીટ બજેટને અસંતુલિત કરી નાખે છે.
જાણકારો માને છે કે, આ કટોકટીમાં અલ નીનોએ પણ બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું છે. અલ નીનોને કારણે પેસેફિક ક્ષેત્રમાં શક્તિશાળી પવનોની પેટર્ન અને વાવાઝોડાંની દિશાઓમાં ભારે અસાધારણ પરિવર્તનો સર્જાયા હતા. આ ગરમ પવનો અને તોફાની હવાઓએ એન્ટાર્કટિકાની આસપાસ બરફના કુદરતી વિસ્તરણને વેરવિખેર કરી નાખ્યું હતું. ખાસ કરીને ઓગસ્ટ મહિનાની શરૂઆતમાં અતિસંવેદનશીલ એવા અમુંડસેન સમુદ્ર ક્ષેત્રમાં સમુદ્રી બરફમાં અભૂતપૂર્વ ઝડપી ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. NSIDCના સત્તાવાર ડેટા અનુસાર, માત્ર ૮ થી ૧૪ ઓગસ્ટ વચ્ચેના એક જ અઠવાડિયામાં એન્ટાર્કટિક સમુદ્રી બરફનો વિસ્તાર આશરે ૩.૧૦ લાખ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો વિશાળ માત્રામાં ઘટી ગયો હતો. આટલા ટૂંકા ગાળામાં આટલું મોટું નુકસાન અકલ્પનીય છે. જાણકારોના મતે અલનીનોની સાથે સાથે સમુદ્રની સપાટીની નીચે વધી રહેલું સતત તાપમાન આ વિનાશ માટે સૌથી મોટું અને નિર્ણાયક પરિબળ સાબિત થઈ રહ્યું છે.
આ ભૌગોલિક અને તાપમાન આધારિત પરિવર્તનની સીધી અને ઘાતક અસર સમગ્ર ધ્રુવીય ઈકોસિસ્ટમ અને વૈશ્વિક ફૂડ ચેઇન પર પડી રહી છે. આ બરફના નીચેના સ્તરોમાં વિશિષ્ટ પ્રકારના સૂક્ષ્મ સેવાળ ઉગે છે.
આ સેવાળ પર અબજોની સંખ્યામાં 'ક્રિલ' નામના નાના ઝીંગા જેવા જીવો નભે છે. ક્રિલ એ એન્ટાર્કટિકાની જૈવિક કડીનું હૃદય છે; જો ક્રિલ ન હોય તો સમગ્ર ધ્રુવીય જીવન સમાપ્ત થઈ જાય.
નાની માછલીઓ, સ્ક્વિડ, વિશાળ વ્હેલ, સીલ અને ખાસ કરીને એમ્પેરર તથા અડેલી પેંગ્વિનનો મુખ્ય ખોરાક ક્રિલ છે. વધુમાં, પેંગ્વિન પ્રજાતિઓ પોતાના ઇંડા મૂકવા, બચ્ચાંનો ઉછેર કરવા અને પીંછા બદલવા માટે આ સ્થિર સમુદ્રી બરફ પર જ સંપૂર્ણપણે નિર્ભર રહે છે. જો બરફ સમય પહેલાં પાતળો થઈને તૂટી જાય, તો હજારો અપરિપક્વ પેંગ્વિન બચ્ચાં ઠંડા દરિયામાં ડૂબીને મૃત્યુ પામે છે. આ પ્રક્રિયા ફૂડ ચેઇનને એટલા મોટા પાયે હચમચાવી રહી છે કે તેની અસર વૈશ્વિક મત્સ્ય ઉદ્યોગ અને દરિયાઈ સંતુલન સુધી વિસ્તરી રહી છે.

ભવિષ્યમાં યુરોપની આર્થિક, સામાજિક અને ભૌગોલિક સ્થિરતા ઉપર મોટું જોખમ
ઉલ્લેખનીય છે કે, આ બરફના સ્તરમાં જે રીતે અને જે પ્રમાણમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે તેના કારણે ચર્ચા ચાલી છે કે, દરિયાઈ સપાટીના વધતા પ્રમાણથી યુરોપ ઉપર ખતરો છે. જો કે, આવતા વર્ષે કે બે-પાંચ વર્ષમાં યુરોપ ડૂબી જશે તેવો દાવો અતાર્કિક અને અતિશયોક્તિપૂર્ણ છે. આ સંજોગોમાં યુરોપ ચોક્કસપણે અતિગંભીર જોખમમાં મુકાશે. નેધરલેન્ડ્સ જેવા નીચાણવાળા દેશો, જેનો મોટો હિસ્સો દરિયાની સપાટીથી નીચે છે, તેનું અસ્તિત્વ જોખમાશે. ઇટાલીનું ઐતિહાસિક શહેર વેનિસ, ડેનમાર્કનું કોપનહેગન, બ્રિટનનું લંડન (થેમ્સના ડેલ્ટા સાથે), જર્મનીનું હેમ્બર્ગ જેવા વિશાળ દરિયાકાંઠાના શહેરો વિનાશક પૂર, જમીન ધોવાણ અને ખારા પાણીના અતિક્રમણનો સામનો કરશે. સમુદ્રની સપાટીમાં માત્ર અડધા મીટરનો વધારો પણ યુરોપના આર્થિક માળખા, બંદરો, પરિવહન અને લાખો નાગરિકોના સ્થળાંતરનું કારણ બની શકે છે. આ ઉપરાંત, ધ્રુવીય તાપમાન વધવાથી ઉત્તરીય એટલાન્ટિક મહાસાગરનો એટલાન્ટિક મેરિડીયનલ ઓવરટર્નિંગ સર્ક્યુલેશન જેવો મહાસાગરીય પ્રવાહ ધીમો પડી શકે છે, જે યુરોપને અતિશય અસામાન્ય હિમવર્ષા અથવા અસહ્ય હીટવેવ્સ તરફ ધકેલી શકે છે. એટલે કે, યુરોપ રાતોરાત નકશામાંથી ગાયબ નહીં થાય, પરંતુ તેની આર્થિક, સામાજિક અને ભૌગોલિક સ્થિરતા પાયામાંથી હચમચી જશે.

કાર્બન ઉત્સર્જન અને ગ્રીન હાઉસ ગેસને પરિણામે બરફ સતત પીગળી રહ્યો છે
વાસ્તવિક ચિંતા કોઈ દૂરના ભવિષ્યની તારીખની નથી, પરંતુ વર્તમાનમાં થઈ રહેલા આ પરિવર્તનની અકલ્પનીય ઝડપ છે. વર્ષ ૨૦૨૬માં નોંધાયેલા આ આંકડા વિશ્વના તાત્કાલિક અંતની જાહેરાત નથી કરતા, પરંતુ વૈજ્ઞાાનિક સમુદાય માટે આ આંકડા એક પ્રચંડ લાલબત્તી સમાન છે. પૃથ્વીના ઇતિહાસમાં અગાઉ પણ તાપમાન વધ્યું અને ઘટયું છે, પરંતુ કુદરતને તે ફેરફારો માટે હજારો વર્ષ મળતા હતા. આજે માનવસર્જિત પ્રદૂષણ, કાર્બન ઉત્સર્જન અને ગ્રીનહાઉસ વાયુઓને કારણે આ પરિવર્તન માત્ર દાયકાઓમાં થઈ રહ્યું છે. પૃથ્વીની જીવસૃષ્ટિ અને માનવ સમાજ આટલી ઝડપી ગતિએ બદલાતી આબોહવા સાથે અનુકૂલન સાધી શકવા સક્ષમ નથી. એન્ટાર્કટિકામાં સરેરાશ કરતાં ૧૦ લાખ ચોરસ કિલોમીટરની ઊણપ માત્ર બરફના ટુકડા પીગળવાની ઘટના નથી, તે સમગ્ર પૃથ્વીની જળવાયુ વ્યવસ્થામાં આવી રહેલા ઉથલપાથલની આગોતરી ચેતવણી છે. દક્ષિણ ધ્રુવ પર સર્જાતું આ સંકટ ધ્રુવ પૂરતું મર્યાદિત રહેવાનું નથી; તે સમુદ્રના પ્રવાહો, વૈશ્વિક મોસમ, ચોમાસાની સિસ્ટમ, ખાદ્ય સુરક્ષા અને આખરે યુરોપ સહિત સમગ્ર વિશ્વના દરિયાકાંઠાના શહેરો સુધી પહોંચશે. એન્ટાર્કટિકા હજુ સંપૂર્ણપણે પીગળ્યું નથી, પરંતુ તેના વ્યવહારમાં આવી રહેલા આ મૂળભૂત બદલાવને સામાન્ય ગણીને અવગણવો એ માનવજાત માટે પોતાના વિનાશને સામેથી આમંત્રણ આપવા સમાન છે.