Explainer: NEETમાં કેમ થાય છે પેપર લીક, JEEમાં ગેરરીતિની શક્યતા પણ નહીવત, જાણો ક્યાં થાય છે ગરબડ

NEET Paper Leak vs JEE Digital Security: ભારતમાં મેડિકલ ક્ષેત્રે પ્રવેશ મેળવવા માટે NEET-UG (અન્ડર ગ્રેજ્યુએટ) અને એન્જિનિયરિંગ માટે JEE એ બે સૌથી મોટી અને મહત્ત્વપૂર્ણ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ છે. તાજેતરમાં નીટમાં પેપર લીક અને ગેરરીતિઓના કિસ્સા સામે આવ્યા બાદ દેશભરમાં પરીક્ષાની પારદર્શિતા સામે મોટા પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. બીજી તરફ, જેઈઈમાં આવી ગેરરીતિઓ ખૂબ જ ઓછી જોવા મળે છે. લાખો વિદ્યાર્થીઓનું ભવિષ્ય જેમના પર નિર્ભર છે, તેવી આ બે પરીક્ષાઓના સંચાલનમાં આવો મોટો તફાવત શા માટે છે? ચાલો સમજીએ નીટમાં પેપર લીક થવાનું જોખમ જેઈઈ કરતાં વધુ કેમ રહે છે.

નીટ અને જેઈઈમાં મુખ્ય તફાવત

1. પરીક્ષાની પદ્ધતિ: ઓનલાઇન વિરુદ્ધ ઓફલાઇન
   NEET: આ પરીક્ષા ઓપ્ટિકલ માર્ક રેકગ્નિશન (OMR) શીટ દ્વારા પેન-એન્ડ-પેપર મોડમાં એટલે કે ઓફલાઇન લેવાય છે. 23 લાખથી વધુ ઉમેદવારો માટે આ પરીક્ષા એક જ દિવસે અને એક જ શિફ્ટમાં યોજવામાં આવે છે.
   JEE Main: આ પરીક્ષા કમ્પ્યુટર બેઝ્ડ ટેસ્ટ (CBT) મોડમાં ઓનલાઇન લેવાય છે. તેમાં લગભગ 14 લાખ ઉમેદવારો ભાગ લે છે અને પરીક્ષા ઘણા દિવસો સુધી અલગ-અલગ શિફ્ટમાં લેવામાં આવે છે.
2. લોજિસ્ટિક્સ અને સપ્લાય ચેઇનનું જોખમ
   NEET: નીટમાં હજારો કેન્દ્રો પર લાખો પ્રશ્નપત્રો છાપવા, તેમને સુરક્ષિત તિજોરીઓમાં રાખવા અને વાહનો દ્વારા પરીક્ષા કેન્દ્રો સુધી પહોંચાડવાની લાંબી પ્રક્રિયા હોય છે. કુરિયર, ડ્રાઇવર, શાળા પ્રશાસન અને સેન્ટર સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ જેવા અનેક લોકો આ પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલા હોય છે. આ ભૌતિક ચેઇનમાં કોઈપણ તબક્કે પેપર લીક થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
   JEE: આ પરીક્ષામાં પ્રશ્નપત્રો ડિજિટલ રીતે એન્ક્રિપ્ટેડ સ્વરૂપે સુરક્ષિત સર્વરમાં હોય છે અને પરીક્ષા શરૂ થવાના થોડા સમય પહેલાં જ સીધા કમ્પ્યુટર પર ડાઉનલોડ થાય છે. આથી ભૌતિક સપ્લાય ચેઇનનું જોખમ દૂર થઈ જાય છે.
   CBT નું જોખમ: JEE જેવા કમ્પ્યુટર બેઝ્ડ મોડમાં પણ સ્ક્રીન શેરિંગ, રિમોટ એક્સેસ (AnyDesk કે TeamViewer દ્વારા) કે ડમી ઉમેદવારો (Impersonation) જેવી ટેક્નિકલ ગેરરીતિઓનું જોખમ રહેલું છે, પરંતુ ભૌતિક પેપર લીકની સરખામણીએ તેનું પ્રમાણ ખૂબ સીમિત હોય છે.
3. પ્રશ્ન બેંક અને શિફ્ટ સિસ્ટમ
   JEE: તેના માટે એક વિશાળ રેન્ડમાઇઝ્ડ પ્રશ્ન બેંકનો ઉપયોગ થાય છે. અલગ-અલગ શિફ્ટમાં વિદ્યાર્થીઓને અલગ-અલગ પ્રશ્નો મળે છે. જો કોઈ એક શિફ્ટમાં સમસ્યા થાય, તો પણ સમગ્ર પરીક્ષાને અસર થતી નથી.
   NEET: નીટમાં સમગ્ર દેશમાં બધા વિદ્યાર્થીઓને એક જ સમયે એક સરખું જ પ્રશ્નપત્ર આપવામાં આવે છે. આથી જો એક પણ જગ્યાએથી પેપર લીક થાય, તો આખી પરીક્ષા રદ કરવાની નોબત આવે છે, જેના કારણે લાખો વિદ્યાર્થીઓનો માનસિક શ્રમ, સમય અને પરિવારનું આર્થિક નુકસાન થાય છે.
4. સ્પર્ધાનું પ્રમાણ અને કાળા બજાર
   સરકારી બેઠકોની અછત: ભારતમાં MBBS ની સરકારી બેઠકો ખૂબ મર્યાદિત છે. ઊંચી માંગ અને મર્યાદિત તકોના કારણે ગેરકાયદે સિન્ડિકેટ્સ માટે કાળા બજાર ઊભું થાય છે. અસામાજિક તત્ત્વો લીક થયેલા પેપર્સ માટે મોટી રકમ ચૂકવવા અને વસૂલવા તૈયાર થઈ જાય છે.
   ગેરકાયદે નેટવર્ક: પેપર માત્ર સપ્લાય ચેઇનથી જ લીક નથી થતાં, પરંતુ ખાનગી કોચિંગ માફિયા અને સ્થાનિક પરીક્ષા કેન્દ્રોના કર્મચારીઓ વચ્ચેનું ગેરકાયદે સંગઠિત નેટવર્ક પણ આ ગેરરીતિ માટે જવાબદાર હોય છે.

NEET ને ઓનલાઇન (CBT) બનાવવામાં કયા પડકારો છે?
અનેક નિષ્ણાતો NEET ને પણ કમ્પ્યુટર આધારિત બનાવવાની સલાહ આપે છે, પરંતુ તેમ કરવું ટેકનિકલ રીતે પડકારજનક છે. જેમ કે…

• મોટો સ્કેલ: 23 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ માટે દેશભરમાં પુરતી સંખ્યામાં પ્રમાણિત કમ્પ્યુટર સેન્ટરો ઉપલબ્ધ કરવા મુશ્કેલ છે. આ માટે પરીક્ષા ઓછામાં ઓછી 15 શિફ્ટમાં લેવી પડે.
• નોર્મલાઇઝેશનનો મુદ્દો: બહુવિધ શિફ્ટમાં અલગ-અલગ પ્રશ્નપત્રો હોવાથી મુશ્કેલીનું સ્તર સમાન રાખવા 'નોર્મલાઇઝેશન' પદ્ધતિ વાપરવી પડે. મેડિકલ પ્રવેશમાં એક-એક માર્કે રેન્ક બદલાઈ જતો હોવાથી આ પદ્ધતિ કાનૂની વિવાદો ઊભા કરી શકે છે.
• પરીક્ષાનું ફોર્મેટ: બાયોલોજી જેવા વિષયમાં મોટી આકૃતિઓ અને લાંબા લખાણો વાંચવાના હોય છે, જેના માટે ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોમાં સમાન ડિજિટલ માળખાકીય સુવિધાઓ હોવી જરૂરી છે.

નિષ્ણાતોનું શું કહેવું છે?

IIT મદ્રાસના ડિરેક્ટર વી. કામકોટીના જણાવ્યા મુજબ, JEE એ સમય જતાં ટેક્નોલોજી અપનાવીને પેન-પેપરથી ઓપ્ટિકલ સેન્સર અને ત્યાર બાદ કમ્પ્યુટર આધારિત ટેસ્ટ સુધીની સફર ખેડી છે. સુરક્ષા સુધારવા માટે વડાપ્રધાન દ્વારા ગઠિત પરીક્ષા સુધારણા ટાસ્ક ફોર્સ અને રાધાકૃષ્ણન સમિતિએ 250 થી વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ ભલામણો કરી છે. આધુનિક લીક્સ ઘણીવાર સપ્લાય ચેઇન કરતાં એજન્સી અથવા સ્ટોરેજ સ્તરની ક્ષતિઓને કારણે થાય છે. સરકારે હવે 'પબ્લિક એક્ઝામિનેશન એક્ટ 2024' જેવા કડક કાયદા પણ અમલમાં મૂક્યા છે, જેમાં 1 કરોડ રૂપિયા સુધીનો દંડ અને 10 વર્ષ સુધીની જેલ જેવા કડક જોગવાઈઓ છે જેથી સંગઠિત છેતરપિંડી કરનારાઓ સામે સખત કાર્યવાહી કરી શકાય.

મજબૂત પ્રોટોકોલ અપનાવવો જરૂરી

NEET માં પેપર લીકની ઘટનાઓ રોકવા માટે માત્ર કાયદા કડક કરવા પૂરતા નથી, પરંતુ JEE ની જેમ સુરક્ષિત ડિજિટલ ટેક્નોલોજી અને મજબૂત પ્રોટોકોલ અપનાવવો અત્યંત જરૂરી છે. આ માટે હાઇબ્રિડ મોડ (છેલ્લી મિનિટે કેન્દ્ર પર જ ડિજિટલ પેપર પ્રિન્ટ કરવું), બાયોમેટ્રિક ફેશિયલ રિકગ્નિશન અને પેપર પર ડિજિટલ વોટરમાર્કિંગ જેવા મજબૂત પ્રોટોકોલ અપનાવવો અત્યંત જરૂરી છે.

જો વિશ્વાસનું મૂળ મજબૂત કરવામાં આવે અને ટેક્નોલોજીનો યોગ્ય ઉપયોગ થાય, તો જ દેશના લાખો વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય અને મહેનતને સુરક્ષિત કરી શકાશે.