Explainer: બિસ્કિટ અને ચિપ્સ કેટલા સુરક્ષિત? જાણો પેકેજ્ડ ફૂડ લેબલિંગ સામે સુપ્રીમ કોર્ટે કેમ કરવી પડી કડકાઈ

Labels on Biscuit and Chips Packets: ચા સાથે બે બિસ્કિટ ખાવા કે પછી સાંજના સમયે ચિપ્સનું એક પેકેટ ખોલીને મજા માણવી, તે અનેક લોકોના રોજિંદા જીવનની સહજ આદત બની ચૂકી છે. મોટા ભાગના લોકો તેને માત્ર ‘હળવો નાસ્તો’ સમજીને ખાઈ લે છે, પરંતુ આ ખાદ્ય પદાર્થોમાં અતિશય મીઠું, ખાંડ અને ચરબી (Saturated Fat) ધીમા ઝેર સમાન સાબિત થઈ શકે છે. આ ગંભીર બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે ‘ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા’ (FSSAI) ને સખત ઠપકો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે કહ્યું છે કે પેકેજ્ડ ફૂડના આગળના ભાગમાં ચેતવણી લેબલ લગાવવામાં વધુ વિલંબ થશે, તો કોર્ટ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરશે.

સુપ્રીમ કોર્ટની નારાજગીનું કારણ

હાલમાં કોઈપણ પેકેજ્ડ ફૂડના પોષક તત્ત્વોની વિગતો પેકેટની પાછળ કે બાજુમાં ખૂબ જ ઝીણા અક્ષરોમાં છાપવામાં આવે છે, જેને સામાન્ય ગ્રાહક સરળતાથી વાંચી અને સમજી શકતો નથી.

• કોર્ટનું માનવું છે કે પેકેટના આગળના ભાગમાં સ્પષ્ટ ‘ફ્રન્ટ-ઓફ-પેક વોર્નિંગ લેબલ’ (Front-of-Pack Labeling) હોવું જોઈએ, જેથી ખરીદી કરતી વખતે જ ગ્રાહક જાણી શકે કે તેમાં હાનિકારક તત્ત્વોનું પ્રમાણ કેટલું છે.
• FSSAI દ્વારા સૂચવેલા ‘ઇન્ડિયન ન્યુટ્રિશન રેટિંગ’ (INR) મોડેલમાં 0.5 થી 5 સ્ટાર રેટિંગ આપવાનો પ્રસ્તાવ છે, પરંતુ તેનો અમલ હજુ સુધી થયો નથી.

અભ્યાસો શું ચેતવણી આપે છે?

પેકેજ્ડ અને અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ખોરાક શરીર માટે કેટલો જોખમી છે તે વિવિધ વૈજ્ઞાનિક સંશોધનોમાં સાબિત થયું છે.

1. વૈશ્વિક અભ્યાસ: અમેરિકામાં 13,172 લોકો પર 21 વર્ષ સુધી ચાલેલા અભ્યાસમાં સામે આવ્યું છે કે અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ફૂડનો દૈનિક વપરાશમાં થતો નજીવો વધારો પણ ડાયાબિટીસના જોખમમાં 2% નો સીધો વધારો કરે છે.
2. ભારતીય સંદર્ભ (ICMR-INDIAB સર્વે): 18,090 પુખ્ત વયના લોકો પર થયેલા આ અભ્યાસ મુજબ, ભારતીયોના આહારમાં રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને સંતૃપ્ત ચરબીનું પ્રમાણ ભલામણ કરેલ મર્યાદા કરતાં ઘણું વધારે છે, જે ટાઇપ 2 ડાયાબિટીસ, પ્રિ-ડાયાબિટીસ અને સ્થૂળતા (Obesity) નું મુખ્ય કારણ બની રહ્યું છે.

શું માત્ર લેબલ લગાવવાથી ટેવો બદલાશે?

પેકેટ પર લાલ નિશાન કે ચેતવણી મૂકવાથી લોકો તરત જ નાસ્તો કરવાનું બંધ નહીં કરી દે, પરંતુ આ પારદર્શિતા ગ્રાહકને ‘નિર્ણય’ લેવાની શક્તિ આપે છે. જ્યારે ગ્રાહક સ્પષ્ટપણે જોશે કે કોઈ ચોક્કસ બ્રાન્ડમાં ખાંડ કે મીઠું વધુ પડતું છે, ત્યારે તે આરોગ્યપ્રદ વિકલ્પ તરફ વળી શકશે.

‘ચેતવણી લેબલિંગ’ સમયની માંગ છે

બજારમાં નફો કમાતી કંપનીઓ અને ગ્રાહકોના સ્વાસ્થ્ય વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે પેકેજ્ડ ફૂડ પર ‘સ્પષ્ટ અને સરળ ચેતવણી લેબલિંગ’ હવે સમયની માંગ છે.