હોર્મુઝ સંકટે દુનિયાની નબળાઈ છતી કરી, આગામી ઝટકો વધુ ભયાનક હશે?

Hormuz Crisis Exposes Global Energy Fragility: દુનિયાના ઊર્જા પુરવઠાનો સૌથી મહત્ત્વનો દરિયાઈ માર્ગ એટલે 'સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ', જ્યાંથી દરરોજ આશરે 2.1 કરોડ બેરલ (21 મિલિયન બેરલ) તેલ પસાર થાય છે. વર્ષ 2026માં આ માર્ગ પર સર્જાયેલા સંકટે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે અહીં ઊભી થતી સમસ્યા માત્ર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પૂરતી સીમિત નથી રહેતી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના ઉદ્યોગો અને અર્થતંત્રને હચમચાવી મૂકે છે. મેકિન્ઝી ગ્લોબલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (MGI)ના અહેવાલ મુજબ, સંકટના પીક સમયે વિશ્વની લગભગ 14% ક્રૂડ ઓઇલ અને ગેસ સપ્લાય ખોરવાઈ ગઈ હતી. આ આંચકો 1970ના દાયકાના મોટા ઓઇલ શોક કરતાં બમણાથી પણ વધુ અને 2022ના રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન થયેલા નુકસાન કરતાં આશરે છ ઘણો મોટો હતો.

બજારનું સંતુલન અને વપરાશમાં ઘટાડો

સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાંથી દરરોજ 16 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઇલ અને 5 મિલિયન બેરલ રિફાઇન્ડ પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ્સ વહન થાય છે. સંકટ દરમિયાન વૈશ્વિક બજારે ઓછો વપરાશ, વૈકલ્પિક રૂટ્સ, અગાઉથી સંગ્રહાયેલો સ્ટોક અને ટ્રેડ ફ્લોમાં ફેરફાર કરીને પરિસ્થિતિને થાળે પાડવા પ્રયાસ કર્યો હતો. MGI અનુસાર, બજારમાંથી બહાર થયેલી સપ્લાયની 45% ઘટ (લગભગ 6.8 મિલિયન બેરલ પ્રતિદિન) માત્ર વપરાશ ઘટાડીને જ નિયંત્રિત કરવામાં આવી હતી. આ દરમિયાન ચીને આયાત ઘટાડી અને અમેરિકાએ નિકાસ વધારતાં બજારને આંશિક રાહત મળી, પરંતુ આ ઘટનાક્રમે સાબિત કર્યું કે એનર્જી બજાર પાસે રહેલું બફર અમર્યાદિત નથી.

વૈકલ્પિક માર્ગો અને પાઇપલાઇન્સની પણ મર્યાદા

સપ્લાય ખોરવાતાં કિંમતો ભડકે બળી, વૈશ્વિક સ્ટોક ઘટ્યો અને રિફાઇનરી સિસ્ટમ પર દબાણ વધ્યું. હોર્મુઝના વિકલ્પ તરીકે સાઉદી અરેબિયાની 'ઇસ્ટ-વેસ્ટ પાઇપલાઇન'નો ઉપયોગ થયો, પરંતુ તેમાં આવેલી ટેકનિકલ સમસ્યાઓએ દર્શાવ્યું કે વૈકલ્પિક માર્ગો પણ સંપૂર્ણ જોખમમુક્ત નથી. વૈશ્વિક ઊર્જા વેપારનો લગભગ બે તૃતીયાંશ હિસ્સો દરિયાઈ ચોકપોઇન્ટ્સ પર નિર્ભર છે. મલક્કા સ્ટ્રેટમાંથી દરરોજ 23 મિલિયન બેરલ અને હોર્મુઝમાંથી 21 મિલિયન બેરલ તેલ પસાર થાય છે, જ્યારે બાબ અલ-મંદેબ, સુએઝ કેનાલ અને કેપ ઓફ ગુડ હોપ જેવા માર્ગો પર તણાવ વધતાં જહાજોને લાંબો રૂટ લેવો પડે છે, જેનાથી પરિવહન ખર્ચ અને સમય બંને વધે છે.

ભારત અને ચીન માટે વ્યૂહાત્મક પડકારો

વિશ્વના અગ્રણી ઊર્જા આયાતકાર દેશ હોવાના નાતે ભારત માટે હોર્મુઝનું સંકટ સીધું રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલું છે. ભારત માટે ક્રૂડ સપ્લાયમાં વિવિધતા લાવવી, સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ વધારવું અને વૈકલ્પિક શિપિંગ રૂટ્સ તૈયાર કરવા અત્યંત અનિવાર્ય બન્યા છે. જોકે ભારત અને ચીન પાસે કોલસાનો વિકલ્પ ઉપલબ્ધ હોવાથી તેઓ તેલ-ગેસના ઝટકા આંશિક રીતે સહન કરી શકે છે, પરંતુ બંને દેશોનો લગભગ 84% ઊર્જા વેપાર દરિયાઈ ચોકપોઇન્ટ્સ પરથી જ થાય છે, એટલે કે દરિયાઈ રસ્તાઓ પર નિર્ભરતા સંપૂર્ણ ખતમ થઈ શકતી નથી.

LNGના ભાવ ત્રિગણા થતાં એશિયામાં મુશ્કેલી વધી

આ સંકટની અસર ક્રૂડ ઓઇલ ઉપરાંત એલએનજી (LNG) માર્કેટ પર પણ વ્યાપક રહી. એશિયન સ્પોટ LNGના ભાવ યુદ્ધ પહેલાં આશરે $10 પ્રતિ મિલિયન બ્રિટિશ થર્મલ યુનિટ (MMBtu) હતા, જે ઉછળીને સીધા $30 MMBtu સુધી પહોંચી ગયા હતા. ગેસના ભાવ આકાશે પહોંચતાં ભારત સહિતના એશિયન દેશોએ કોલસા અને વૈકલ્પિક ઇંધણ તરફ વળવું પડ્યું હતું, જે દર્શાવે છે કે એક ઇંધણની અછત સમગ્ર એનર્જી સેક્ટરની ચેઇન પર સીધી અસર કરે છે.