હવે ટકાઉ, દેવા વગરની વિદેશી મૂડી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ

ભારતીય રિઝર્વ બેંકની ખાસ ડોલર-રૂપિયા વિદેશી હૂંડિયામણ સ્વેપ સુવિધા હેઠળ ૧૩૬.૩૭ બિલિયન ડોલર એકત્ર થયા હતા. વિદેશી ચલણ બિન-નિવાસી (FCNR(B)) થાપણો ૧૨૭.૨૩ બિલિયન ડોલર હતી, જે કુલ રકમના ૯૩% છે. રિઝર્વ બેંક ને અપેક્ષા કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ ભંડોળ મળ્યું, જેના કારણે તેણે FCNR(B) સ્વેપ સુવિધા એક મહિના વહેલા બંધ કરી દીધી. વિદેશી ચલણનો આટલો મોટો પ્રવાહ ચુકવણી સંતુલન અને રૂપિયા બંનેને ખૂબ જ જરૂરી ટેકો પૂરો પાડે છે.
આ પહેલીવાર નથી જ્યારે આવી યોજના શરૂ કરવામાં આવી હોય. 'ટેપર ટેન્ટ્રમ' પછી ૨૦૧૩માં આવી જ યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. જોકે, ૨૦૧૩થી (જ્યારે ચાલુ ખાતાની ખાધ જીડીપીના લગભગ ૫ ટકા જેટલી ઊંચી હતી) વિપરીત, આ યોજના એવા સમયે શરૂ કરવામાં આવી છે જ્યારે બજાર આ વર્ષે ચુકવણી સંતુલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભંડોળની જરૂરિયાતની અપેક્ષા રાખી શકે છે. જોકે, ૨૦૧૩થી વિપરીત, ચાલુ ખાતાની ખાધ સામાન્ય રહી છે. ૨૦૨૩-૨૪માં જીડીપીના ૦.૭ ટકા (૨૬ બિલિયન ડોલર) અને ૨૦૨૪-૨૫માં ૦.૬ ટકા (૨૩.૩ બિલિયન ડોલર).
કેલેન્ડર વર્ષ ૨૦૨૫માં, આશરે ૧૯ બિલિયન ડોલરનું વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણ દેશમાંથી બહાર નીકળી ગયું હતું, અને ૨૦૨૬માં, આશરે ૨૫ બિલિયન ડોલરનું વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણ પહેલાથી જ ભારતીય બજારમાંથી બહાર નીકળી ગયું છે.
માર્ચ ૨૦૨૬માં જ, ૧૩ બિલિયન ડોલરનું વિદેશી રોકાણ પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું હતું. મોટા મૂડી પ્રવાહ અને આઉટબાઉન્ડ એફડીઆઈને કારણે, ૨૦૨૪-૨૫માં ચોખ્ખું વિદેશી પ્રત્યક્ષ રોકાણ (એફડીઆઈ) ખૂબ જ ઓછું આશરે ૦.૪ બિલિયન ડોલર રહ્યું હતું. મે ૨૦૨૬માં રૂપિયો લગભગ ૯૭ પ્રતિ ડોલરના નવા નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો અને તે પછી પણ દબાણ હેઠળ રહ્યો હતો.
આ સંદર્ભમાં, FCNR(B) સુવિધા હેઠળ ઉભા કરાયેલા વિદેશી વિનિમય અનામતે નોંધપાત્ર રાહત આપી છે, પરંતુ લાંબા ગાળાની ચિંતાઓને વધુ વિલંબ કર્યા વિના દૂર કરવાની જરૂર છે. છેલ્લા ૨૦ વર્ષોમાં ભારતની સરેરાશ ચાલુ ખાતાની ખાધ જીડીપીના ૧.૯ ટકા રહી છે, અને સામાન્ય પરિસ્થિતિઓમાં, તે આગામી થોડા વર્ષોમાં જીડીપીના આશરે ૨ ટકા સુધી પહોંચી શકે છે. આ ૨ ટકા વાર્ષિક ખાધને આવરી લેવા માટે, ટકાઉ સ્ત્રોતોની જરૂર છે. આ ભંડોળ દેવું ન વધારવું વધુ સારું છે. આ FCNR(B) થાપણો જેવી ખાસ યોજના ન હોવી જોઈએ, જે એકમ-સમ અને ખૂબ ખર્ચાળ છે.
હેજિંગનો ખર્ચ, એટલે કે, માર્કેટ ફોરવર્ડ પ્રીમિયમ અને ડિસ્કાઉન્ટેડ સ્વેપ રેટ વચ્ચેનો તફાવત, રિઝર્વ બેંક દ્વારા ઉઠાવવામાં આવશે. ૨૦૧૩ માં, વિશ્લેષકોએ સ્વેપ સમયગાળા દરમિયાન ૨૬ બિલિયન ડોલર કન્સેશનલ સ્વેપ સ્કીમનો ખર્ચ આશરે રૂ. ૧૫,૦૦૦-૨૦,૦૦૦ કરોડ હોવાનો અંદાજ લગાવ્યો હતો. હાલની સુવિધા હેઠળ કુલ વિદેશી હૂંડિયામણનો પ્રવાહ પહેલાથી જ ૧૩૬ બિલિયન ડોલર અથવા લગભગ પાંચ ગણો વધારે છે, તેથી આનાથી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થશે.
એ સાચું છે કે વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો ભારતીય બજારમાં નફો કમાવવા માટે આવે છે. પરંતુ એ પણ સાચું છે કે ચાલુ ખાતાની ખાધને પહોંચી વળવા માટે આપણને તેમની મૂડીની જરૂર છે.
જોકે વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારોનો પ્રવાહ અણધાર્યો છે અને વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ પર આધાર રાખે છે, તેમણે તાજેતરના ઉપાડ સુધી ચુકવણીના એકંદર સંતુલનને મજબૂત ટેકો પૂરો પાડયો હતો. તેથી, વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારોને દૂર લઈ જનારા કારણોની તપાસ કરવાનો સમય આવી ગયો છે.
ભારતમાં વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો પ્રમાણમાં ઊંચા ખર્ચનો સામનો કરે છે. જુલાઈ ૨૦૨૪ના બજેટ પછી, લિસ્ટેડ શેર પર લાંબા ગાળાનો મૂડી લાભ કર ૧૨.૫% છે, અને ટૂંકા ગાળાનો મૂડી લાભ કર ૨૦% (વત્તા સરચાર્જ અને સેસ) છે. ભારત એવા કેટલાક મુખ્ય બજારોમાંનું એક છે જે સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (એસટીટી) અને મૂડી લાભ કર બંને લાદે છે. વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો દ્વારા ટાંકવામાં આવેલી મુખ્ય સમસ્યા ડબલ ટેક્સેશન છે. જોકે, તાજેતરના આઉટફ્લો મુખ્યત્વે કરવેરાને કારણે નથી, પરંતુ એસટીટી અને મૂડી લાભ કરના બેવડા બોજને કારણે છે, જે સતત ઘટી રહેલા રૂપિયા સાથે જોડાયેલો છે, જે ડોલરના કરવેરા પછીના નફાને ઘટાડે છે.
ઊંચા ખર્ચવાળા રૂપિયા-ડોલર વિદેશી વિનિમય સ્વેપને બદલે, આપણા બજારને દેવું ન વધારતા મૂડી પ્રવાહ માટે વધુ આકર્ષક બનાવવું અને તેમની વાસ્તવિક ચિંતાને દૂર કરવાના રસ્તાઓ પર વિચાર કરવો વધુ સારું રહેશે.
ભારત સૌથી ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્રોમાંનું એક છે, છતાં ખાનગી રોકાણ નબળું રહે છે, જે જીડીપીના ૧૧% ની આસપાસ ફરે છે. આ ૨૦૦૩-૦૮ના મૂડી ચક્ર દરમિયાન લગભગ ૧૭%ની ટોચ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછું છે. વધુમાં, સ્થાનિક કંપનીઓ વિદેશમાં ભારે રોકાણ કરી રહી છે. આ વિરોધાભાસને સંબોધવા અને લાંબા ગાળાના, દેવામુક્ત મૂડી સુરક્ષિત કરવા માટે, ભારતે વધુ નિયમનકારી સ્પષ્ટતા, સમયસર વિવાદ નિરાકરણ અને ઓછા અનુપાલન ખર્ચ ઓફર કરીને એફડીઆઈ આકર્ષવું જોઈએ.
નોંધપાત્ર વિદેશી વિનિમય પ્રવાહે બેંકિંગ સિસ્ટમને લાંબા ગાળાની વધારાની તરલતાથી ભરી દીધી છે, જેના કારણે ભારિત સરેરાશ કોલ રેટ રિઝર્વ બેંકના રેપો રેટ કરતા ઘણો નીચે આવી ગયો છે.
આનાથી નાણાકીય નીતિના ટ્રાન્સમિશનનો પ્રથમ તબક્કો નબળો પડે છે, ખાસ કરીને જ્યારે ફુગાવો વધવા લાગ્યો હોય. બેંકિંગ સિસ્ટમમાંથી આશરે રૂ. ૮ લાખ કરોડની તરલતા દૂર કરવા અને રાતોરાત બજાર દરો અને નીતિ રેપો રેટ વચ્ચે સંરેખણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે રોકડ અનામત ગુણોત્તર (સીઆરઆર) જેવા ટકાઉ પગલાં પર વિચાર કરવાનો સમય આવી ગયો છે.