યુનેસ્કોની કામચલાઉ યાદીમાં બાઘ ગુફાઓ, ઉદયગિરી અને ગાંધીજી સાથે જોડાયેલા સ્થળોનો સમાવેશ

29-30 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ ભારતના નવા 5 સ્થળોનો યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ કામચલાઉ યાદીમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ નવા ઉમેરા સાથે યુનેસ્કોની કામચલાઉ યાદીમાં ભારતની કુલ મિલકતો કે સ્થળોની સંખ્યા વધીને 78 થઈ ગઈ છે. 

યુનેસ્કો કામચલાઉ યાદી

આ એક એવી સત્તાવાર યાદી છે જેમાં કોઈ દેશ ભવિષ્યમાં યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનો દરજ્જો મેળવવા માટે પ્રસ્તાવિત કરવા માંગતો હોય તેવા સ્થળોનો સમાવેશ કરે છે. કોઈપણ સ્થળને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ તરીકે નામાંકિત કરતા પહેલા ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં સ્થાન મેળવવું ફરજિયાત છે.

નવા ઉમેરાયેલા 5 સ્થળોની વિગતો

નવા 5 સ્થળોમાંથી 4 સ્થળો મધ્યપ્રદેશમાં આવેલા છે અને 5મું સ્થળ એક સંયુક્ત (સીરિયલ ટ્રાન્સનેશનલ) પ્રસ્તાવ છે:

બાઘની ગુફાઓના બૌદ્ધ ભીંતચિત્રો (મધ્યપ્રદેશ)

વિંધ્ય શ્રેણીના દક્ષિણ ઢોળાવ પર બાઘની નદીના કિનારે આવેલી 9 શેલકૃત બૌદ્ધ ગુફાઓ, જે સેન્ડસ્ટોનમાં કોતરેલી છે અને ગુપ્ત કાળ (4થી થી 6ઠ્ઠી સદી) દરમિયાન વિકસિત થયેલી છે. 

ચિત્રોમાં અજંતા ગુફાઓ જેવી તકનીકી નિરંતરતા જોવા મળે છે. તેમાં માટી અને ચૂનાના પ્લાસ્ટર પર લાપિસ લાજુલી (બ્લુ), ટેરે વર્તે (ગ્રીન), લાલ-પીળો ગેરુ અને કાર્બન જેવા ખનિજ રંગોનો ઉપયોગ થયો છે. તેની સરખામણી શ્રીલંકાના સિગીરિયા અને ચીનના મોગાઓ ચિત્રો સાથે કરવામાં આવે છે. 

ઉદયગિરી ગુફાઓ (મધ્યપ્રદેશ)

4થી સદીના ઉત્તરાધ અને 5મી સદીની શરૂઆતમાં ગુપ્ત સમ્રાટો ચંદ્રગુપ્ત II અને કુમારગુપ્ત I ના શાસનકાળ દરમિયાન નિર્મિત 20 મહત્વપૂર્ણ શૈલકૃત ગુફાઓ છે.  

વૈષ્ણવ મૂર્તિશિલ્પ ખાસ કરીને ભગવાન વિષ્ણુનો વિશાળ વરાહ અવતાર પલટો (પૃથ્વી કે ભૂદેવીના ઉદ્ધાર અને શાહી સાર્વભૌમત્વનું પ્રતિક) અને અનંતશયન વિષ્ણુ માટે વિખ્યાત છે. વૈષ્ણવ અને શૈવ ધર્મ ઉપરાંત આ સંકુલમાં જૈન ગુફાઓ પણ છે, જે ગુપ્ત કાળની ધાર્મિક બહુલતા દર્શાવે છે. 

ચંબલ ઘાટીના મંદિરોનો સમૂહ (મધ્યપ્રદેશ)

8મી થી 11મી સદી દરમિયાન ગુર્જર-પ્રતિહાર અને કચ્છપઘાત રાજવંશોના સંરક્ષણ હેઠળ વિકસિત થયેલા મુરેના જિલ્લાના બટેશ્વર, પડાવલી અને કાકડમઠ મંદિરો પ્રાદેશિક નાગર શૈલી મંદિર વાસ્તુકળાનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. 

અક્ષીય યોજના, પ્રમુખ શિખર, બારીક સેન્ડસ્ટોન કોતરણી અને અદ્યતન ડ્રાય મેસનરી ટેકનિક (કોઈપણ પ્રકારના સિમેન્ટ કે સિમેન્ટિંગ મટિરિયલ વિના માત્ર પથ્થરોને એકબીજામાં ફિટ કરીને કરાતું બાંધકામ) આની આ મંદિરોની પ્રમુખ વિશેષતા છે. 

ગિન્નૌરગઢ કિલ્લો (મધ્યપ્રદેશ)

આ રાતાપાણી વન્યજીવ અભયારણ્યમાં આવેલો એક વ્યૂહાત્મક આદિવાસી પહાડી કિલ્લો છે. 15મી થી 18મી સદી દરમિયાન ગઢા સામ્રાજ્યના રાજગોંડ શાસકોની કિલ્લેબંધીવાળી રાજધાની હતો. 1564માં ગોંડ રાણી રાણી દુર્ગાવતી ના પતન પછી મુઘલ નિયંત્રણ હેઠળ આવ્યો, પરંતુ સ્થાનિક ગોંડ પ્રભાવ જાળવી રાખ્યો. 

સત્યાગ્રહના સ્થળો (Transnational Proposal)

આ પ્રસ્તાવ ભારત અને દક્ષિણ આફ્રિકાના મહાત્મા ગાંધી સાથે જોડાયેલા કુલ 9 સ્થળોને સાંકળે છે.

• ભારતના ઘટકો (7): સાબરમતી આશ્રમ (અમદાવાદ), મણિ ભવન (મુંબઈ), હરિજન સેવક સંઘ પરિસર, સેવાગ્રામ આશ્રમ (વર્ધા), આગા ખાન પેલેસ (પુણે), ગાંધી સ્મૃતિ નિવાસ (નવી દિલ્હી) અને મહાત્મા ગાંધી સત્યાગ્રહ સ્મારક.
• દક્ષિણ આફ્રિકાના ઘટકો (2): પીટરમારિટ્ઝબર્ગ રેલવે સ્ટેશન અને ફોનિક્સ સેટલમેન્ટ.

પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્ન 

પ્રશ્ન 1: નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો:

1. બાઘની ગુફાઓ મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં આવેલી છે.

2. ઉદયગિરી ગુફાઓ વિદિશા નજીક આવેલી છે.

3. ગિન્નોરગઢનો આદિવાસી વારસો રાયસેન જિલ્લામાં આવેલો છે.

4. ચંબલ ઘાટીના મંદિરો મહારાષ્ટ્રમાં આવેલા છે.

યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો.

A) માત્ર 1 અને 2

B) માત્ર 2 અને 3

C) માત્ર 1, 2 અને 3

D) 1, 2, 3 અને 4