UN સાયબરક્રાઈમ કન્વેન્શન 2026: ભારતે સાયબર ક્રાઈમ સામેની પ્રથમ વૈશ્વિક સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા

સપ્ટેમ્બર 2026 માં ન્યૂયોર્ક ખાતે યોજાયેલી સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાના 81મા સત્ર દરમિયાન ભારતે 'યુનાઈટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન અગેન્સ્ટ સાયબરક્રાઈમ' પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. ભારત તરફથી વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે આ સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. 

સંધિ વિશે મુખ્ય વિગતો

સાયબર ક્રાઈમ સામે લડવા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભા દ્વારા વર્ષ 2024 માં અપનાવવામાં આવેલી પ્રથમ વ્યાપક વૈશ્વિક સંધિ છે. જેનો મૂળભૂત ઉદ્દેશ સાયબર ગુનાઓને અટકાવવા અને તેની સામે લડવા માટે એક મજબૂત કાનૂની માળખું પૂરું પાડવાનો અને ડિજિટલ ગુનાઓમાં તપાસ, પુરાવાઓની આપ-લે અને તકનીકી તથા કાનૂની મુદ્દાઓ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ વધારવાનો છે. 

આ સંધિ એવા કેસોમાં તપાસ પદ્ધતિઓને અનુકૂળ બનાવે છે જ્યાં ગુનેગારો, ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઈલેક્ટ્રોનિક પુરાવા અને પીડિતો અલગ-અલગ દેશો અથવા ક્ષેત્રાધિકાર માં સ્થિત હોય.

આ સંધિ 24 ડિસેમ્બર 2024ના રોજ UNGA દ્વારા અપનાવવામાં આવી હતી અને હાલમાં આ અમલમાં આવેલ નથી.

બુડાપેસ્ટ કન્વેન્શનથી અલગ માળખું

• આ સંધિ સાયબર ક્રાઈમ પરના 'બુડાપેસ્ટ કન્વેન્શન' (Budapest Convention on Cybercrime) થી સંપૂર્ણપણે અલગ છે. બુડાપેસ્ટ કન્વેન્શન એક કાનૂની રીતે બંધનકર્તા આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ છે, જે કાઉન્સિલ ઑફ યુરોપ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું અને 23 નવેમ્બર, 2001ના રોજ બુડાપેસ્ટ, હંગેરી ખાતે હસ્તાક્ષર માટે ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું હતું. તે 1 જુલાઈ, 2004ના રોજ અમલમાં આવ્યું.  
• ભારતે બુડાપેસ્ટ કન્વેન્શનમાં જોડાણ કર્યું નથી (Not acceded).

અગાઉની પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો 

પ્રશ્ન 1: રાષ્ટ્રીય સાયબર ગુના નીતિઓ પરની વૈશ્વિક ચર્ચામાં બુડાપેસ્ટ સંમેલનનું શું મહત્વ છે અને તેના પર ભારતનું વર્તમાન વલણ શું છે?

(A) તે ઇન્ટરનેટ દ્વારા આચરવામાં આવતા ગુનાઓ પરની પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ છે; ભારત સ્થાપક હસ્તાક્ષર કરનાર છે.

(B) તે ઇલેક્ટ્રોનિક હસ્તાક્ષરો પરનું સંમેલન છે; ભારતે IT કાયદામાં તેના ધોરણો અપનાવ્યાં છે.

(C) તે કૉપિરાઇટ સંરક્ષણ પર બહુપક્ષીય સંધિ છે; ભારત હાલમાં તેમાં સુધારો કરવા માંગે છે.

(D) તે સાયબર ક્રાઈમ પરનો એકમાત્ર કાનૂની રીતે બંધનકર્તા બહુપક્ષીય કરાર છે; ડેટા શેરિંગ અને સાર્વભૌમત્વ અંગેની ચિંતાઓ દર્શાવીને ભારત હાલમાં આમાં સભ્ય નથી.