Explainer: કેદારનાથથી રામેશ્વરમ સુધી એક જ સીધી રેખામાં આવેલા 7 શિવ મંદિર, જાણો શું છે ખગોળીય રહસ્ય

Shiv-Shakti Aksha Rekha: શ્રાવણનો પવિત્ર મહિનો થોડા જ દિવસોમાં શરૂ થશે. શ્રાવણ માસ દેવોના દેવ ભગવાન શિવની પૂજા કરવા અને તેમની દૈવી ઊર્જાનો અનુભવ કરવા માટે સૌથી પવિત્ર સમય માનવામાં આવે છે. આ મહિના દરમિયાન કરોડો ભક્તો દેશભરના શિવ મંદિરોમાં જલાભિષેક કરવા અને દર્શન કરવા માટે જતા હોય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ભારતના ઉત્તરથી દક્ષિણ સુધી ફેલાયેલા પ્રાચીન શિવ મંદિરો ફક્ત શ્રદ્ધાના કેન્દ્રો જ નથી, પરંતુ પ્રાચીન ભારતીય વિજ્ઞાન, ખગોળશાસ્ત્ર અને સ્થાપત્યનું એક એવું અદ્ભુત ઉદાહરણ છે જેને જોઈને આધુનિક વિજ્ઞાન અને સેટેલાઇટ ટેક્નોલોજી પણ દંગ રહી જાય છે?

એક સીધી રેખામાં બનેલા છે 7 શિવ મંદિર

ઉત્તરાખંડના કેદારનાથથી લઈને તમિલનાડુના રામેશ્વરમ સુધીના 7 મુખ્ય શિવ મંદિરો લગભગ 79° પૂર્વ રેખાંશ (79° E Longitude) પર એક જ સીધી રેખામાં બનેલા છે. આ કારણસર આ રેખાને કેટલાક વિદ્વાનો 'શિવ શક્તિ ધરી' (Shiva Shakti Axis) પણ કહે છે. આ 7 મંદિર છે કેદારનાથ, શ્રીકાલહસ્તી, એકમ્બરેશ્વર, અરુણાચલેશ્વર, જંબુકેશ્વર, થિલ્લાઈ નટરાજ અને રામેશ્વરમ.

પ્રાચીન ભારતના વિજ્ઞાન અને સ્થાપત્ય કળાનો અદ્ભુત સમન્વય

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે હજારો વર્ષો પહેલાં સેટેલાઇટ, જીપીએસ કે આધુનિક માપન સાધનો નહોતા, તેમ છતાં આ મંદિરોનું નિર્માણ એવા ચોક્કસ સ્થાન પર કરવામાં આવ્યું હતું જે એક સીધી રેખામાં આવે છે. તે સમયના વિદ્વાનોએ ખગોળશાસ્ત્ર અને ગણિતના આધારે આ સ્થાનો પસંદ કર્યા હશે. હિમાલય (કેદારનાથ) થી લઈને સમુદ્ર (રામેશ્વરમ) સુધી એક સીધી રેખામાં નિર્માણ કરવું એ પ્રાચીન ભારતીય એન્જિનિયરિંગ અને નકશા આલેખન (Cartography) ની શ્રેષ્ઠતા દર્શાવે છે. પૃથ્વી પર ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ વહેતી પ્રાકૃતિક ચુંબકીય ઊર્જાના પ્રવાહ પર આ મંદિરો બાંધવામાં આવ્યા છે, જેથી ત્યાં ધ્યાન કે પૂજા કરવાથી માનવ શરીર અને મન પર ઊંડી સકારાત્મક અસર પડે.

સાત મંદિરોનું પંચમહાભૂત તત્ત્વો સાથેનું વિશેષ જોડાણ

બ્રહ્માંડ અને માનવ શરીર પાંચ તત્ત્વો (પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ) નું બનેલું છે. આ સાત મંદિરોમાંથી 5 મંદિરો પ્રકૃતિના પંચમહાભૂત તત્ત્વોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
•શ્રીકાલહસ્તી: વાયુ તત્ત્વ
•એકમ્બરેશ્વર: પૃથ્વી તત્ત્વ
•જંબુકેશ્વર: જળ તત્ત્વ
•અરુણાચલેશ્વર: અગ્નિ તત્ત્વ
•થિલ્લાઈ નટરાજ: આકાશ તત્ત્વ

આ 5 તત્ત્વોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા મંદિરોને એક જ ધરી પર સ્થાપિત કરીને પ્રકૃતિ અને બ્રહ્માંડ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો આધ્યાત્મિક અને વૈજ્ઞાનિક પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.

ઉજ્જૈન: ભારતનું ગ્રીનવિચ અને ખગોળીય મધ્યબિંદુ

•પ્રાચીન ભારતમાં ઉજ્જૈન શહેર સમય અને ખગોળશાસ્ત્રની ગણતરી માટેનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું, તેથી તેને 'ભારતનું ગ્રીનવિચ' પણ કહેવામાં આવે છે.
•આધુનિક સમયમાં જેમ ઇંગ્લેન્ડના ગ્રીનવિચ (Greenwich) ને શૂન્ય રેખાંશ ગણવામાં આવે છે, તેમ પ્રાચીન વિદ્વાનો ઉજ્જૈનને દેશનું મધ્ય મેરિડીયન અને શૂન્ય રેખાંશ માનતા હતા.
•કર્કવૃત્ત (Tropic of Cancer) પણ આ પ્રદેશમાંથી પસાર થતું હોવાથી ગ્રહો, તારાઓ અને કેલેન્ડરની ગણતરી માટે ઉજ્જૈન પૃથ્વી અને આકાશ વચ્ચેનું સંતુલન કેન્દ્ર ગણાતું હતું.
•પ્રખ્યાત ગ્રીક ગણિતશાસ્ત્રી ક્લાઉડિયસ ટોલેમીએ પણ ઉજ્જૈનને ભૌગોલિક રીતે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ માન્યું હતું. ગ્રીકો તેને 'ઓજેન' (Ozen) ના નામે ઓળખતા હતા.

એક સીધી રેખામાં સ્થિત 7 પવિત્ર શિવ મંદિરોની વિગતો

1. કેદારનાથ (79.0669° E)
   આ પવિત્ર ધામ ઉત્તરાખંડના હિમાલયમાં મંદાકિની નદીના કિનારે સ્થિત છે. તે 12 જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. એવું માનવામાં આવે છે કે મહાભારત કાળમાં પાંડવોએ અહીં પૂજા કરી હતી અને બાદમાં આદિ શંકરાચાર્યજીએ આ મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો હતો.
2. શ્રીકાલહસ્તી (79.6983° E)
   આંધ્રપ્રદેશના ચિત્તૂર જિલ્લામાં આવેલું આ મંદિર વાયુ તત્ત્વનું પ્રતીક છે. અહીંના ગર્ભગૃહમાં સ્થિત દીવાની જ્યોત સતત પવનથી હલતી રહે છે, જે વાયુ લિંગની હાજરી સાબિત કરે છે. આ મંદિર રાહુ-કેતુ દોષ નિવારણ પૂજા માટે દેશભરમાં પ્રખ્યાત છે.
3. એકમ્બરેશ્વર (79.4200° E)
   તમિલનાડુના કાંચીપુરમમાં સ્થિત આ મંદિર પૃથ્વી તત્ત્વનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. અહીં દેવી પાર્વતીએ રેતીમાંથી શિવલિંગ બનાવીને પૂજા કરી હતી તેવું માનવામાં આવે છે. આ મંદિરમાં એક પ્રાચીન આંબાનું વૃક્ષ ઊભેલું છે, જેની ચાર અલગ-અલગ શાખાઓ પર ચાર અલગ સ્વાદની કેરી ઉગે છે.
4. અરુણાચલેશ્વર (79.0677° E)
   તમિલનાડુના તિરુવન્નામલાઈમાં આવેલું આ વિશાળ મંદિર અગ્નિ તત્ત્વનું સ્વરૂપ છે. અહીં અરુણાચલ પહાડીને સ્વયં શિવજીનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. કાર્તિકાઈ દીપમ તહેવાર દરમિયાન આ પહાડીની ટોચ પર એક વિશાળ દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે.
5. જંબુકેશ્વર (79.0700° E)
   તમિલનાડુના તિરુચિરાપલ્લી નજીક આવેલા આ મંદિર જળ તત્ત્વનું પ્રતીક છે. આ મંદિરની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેના ગર્ભગૃહમાં પાણીનો પ્રવાહ સતત વહેતો રહે છે.
6. થિલ્લાઈ નટરાજ (79.6935° E)
   તમિલનાડુના જ ચિદમ્બરમમાં આવેલું આ પ્રખ્યાત મંદિર આકાશ (અંતરિક્ષ) તત્ત્વ સાથે સંકળાયેલું છે. અહીં ભગવાન શિવની પૂજા તેમના નૃત્ય સ્વરૂપ 'નટરાજ' તરીકે થાય છે. ગર્ભગૃહમાં નિરાકાર આકાશના પ્રતીક રૂપે 'ચિદમ્બર રહસ્યમ'ની પૂજા કરવામાં આવે છે.
7. રામેશ્વરમ (79.3129° E)
   તમિલનાડુના દક્ષિણ છેડે સ્થિત રામનાથસ્વામી મંદિર 12 જ્યોતિર્લિંગો અને 4 ધામોમાંનું એક છે. રામાયણ અનુસાર લંકા વિજય પહેલાં ભગવાન શ્રીરામે પોતે આ સ્થળે રેતીમાંથી શિવલિંગ બનાવીને તેની પૂજા કરી હતી. આ મંદિરનો કોરિડોર (પરસાળ) વિશ્વમાં સૌથી લાંબો માનવામાં આવે છે.