કોકરોચનો સિદ્ધાન્ત : રાજકારણીઓમાં ભય પેદા કરો

• અલ્પવિરામ
• વરસાદના પહેલા પૂરમાં ઝાડી, કાંકરા કંટક તણાઈ આવે એમ ઝેન-જીમાં ગાળ્યા ચાળ્યા વિનાનો અપરાધી ઉન્માદ પણ લોકનજરે ચડયો છે પરંતુ સરકાર પક્ષે જે થયું તે શોભાસ્પદ નથી

જે સરકાર લોકોની ઇચ્છા સામે ન ઝૂકે છે તે પડી ભાંગવાનું જોખમ ધરાવે છે. કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) ના નેતૃત્વ હેઠળ લાંબા સમય સુધી યુવા વિરોધ પ્રદર્શનો બાદ કેન્દ્રીય શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું, પેપર લીક કૌભાંડ અંગે રાજીનામું આપવા કરતાં અલગ ડાયમેન્શન ધરાવે છે. તે ભારતીય લોકશાહીમાં એક વળાંક છે, જે રાજકીય વૈજ્ઞાાનિકો ભારતીય જનતા પાર્ટી દ્વારા પ્રભુત્વ ધરાવતી પાર્ટી સિસ્ટમનું પરિવર્તન છે. આ સિસ્ટમે વિભાજિત વિપક્ષ માટે બહુ ઓછી જગ્યા છોડી છે. એક એવા દેશમાં જ્યાં મોટાભાગની નોકરીઓ કંટાળાજનક, અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં હોય છે, પ્રવેશ પરીક્ષાઓ એ મુખ્ય સાધનો છે જે નક્કી કરે છે કે કયા ભારતીય યુવાનો પછીથી ઔપચારિક રોજગારની મર્યાદિત પરંતુ સુરક્ષિત દુનિયામાં પ્રવેશ કરશે.
વિવિધ પરીક્ષાઓમાં પ્રશ્નપત્ર લીક થવાના વારંવારના કિસ્સાઓએ યોગ્યતા પરીક્ષણ પ્રણાલિકાને વ્યાપક ભ્રષ્ટાચાર માટે ઉછેરનું કેન્દ્ર બનાવી દીધી છે. લગભગ ૨૦ લાખ ઉમેદવારોએ તેમની પરીક્ષાઓની સખત તૈયારી કર્યા પછી રાષ્ટ્રીય યોગ્યતા કમ પ્રવેશ પરીક્ષા (ગ્રેેજ્યુએટ) ફરીથી આપવી પડી. ઘણા વિદ્યાર્થીઓ આ અગ્નિપરીક્ષામાંથી બચી શક્યા નહીં. આ ફરિયાદે વિવિધ જાતિઓ અને ધર્મોના યુવાનોને એક કર્યા. તાજેતરના વર્ષોમાં દેશમાં રાજકીય ગતિશીલતા આ જ ઓળખ સુધી મર્યાદિત રહી છે. શાસક સંસ્થા સાથ જોડાયેલી ટેલિવિઝન સિસ્ટમને બાયપાસ કરીને, ચહેરા વગરના વિરોધીઓને થોડા દિવસોમાં સોશિયલ મીડિયા પર નોંધપાત્ર સમર્થન મળ્યું. સરકારને આખરે સમજાયું કે આ ચળવળને કચડી શકાય નહીં, છેતરી શકાય નહીં, વિભાજીત કરી શકાય નહીં, વિચલિત કરી શકાય નહીં અથવા છેલ્લા ૧૨ વર્ષોમાં સામનો કરેલા અન્ય આંદોલનોની જેમ વિખેરી શકાય નહીં. કારણ કે કોકરોચનો સિદ્ધાન્ત છે કે રાજકારણીઓમાં ભય પેદા કરવો.
તેને વાટાઘાટો કરવાની ફરજ પડી હતી, અને CJPના કાયદેસરના આગ્રહને કારણે પ્રધાન માટે પદ પર રહેવાનું મુશ્કેલ બન્યું. ગુમાવવા માટે કંઈ બાકી ન હોય તેવા વિરોધીઓની હતાશાને રાજકીય ઓળખ મળી. આ એક એવું આંદોલન હતું જેને રાજકીય વર્ગ- ભલે તે વિરોધ પક્ષમાં હોય કે સરકારમાં - પકડી શક્યો નહીં અથવા નબળો પાડી શક્યો નહીં. પરંતુ પ્રધાનના રાજીનામાની જાહેરાત અવિશ્વાસને પ્રેરે છે. વિવિધ પરીક્ષાઓના સંચાલન અને માર્કિંગમાં અનિયમિતતાઓ માટે નૈતિક જવાબદારી લેવાને બદલે, તેમણે હોશિયારીથી પોતાનું રાજીનામું રાષ્ટ્રવિરોધી તત્વોને, વિરોધ પ્રદર્શનોથી ઉદભવતી પરિસ્થિતિનો લાભ લેતા અટકાવવાના પ્રયાસ તરીકે રજૂ કર્યું. તેમના રાજીનામા પત્રમાં સરકારની માન્યતા સ્પષ્ટપણે છતી થાય છે કે વિદ્યાર્થીઓનો એક વર્ગ ગુપ્ત હેતુઓ સાથે ભારત વિરુદ્ધ કામ કરી રહ્યો હતો.
આ એ જ વાર્તાનો ભાગ છે જેના કારણે દિલ્હી પોલીસે પ્રદર્શનકારીઓ સામે શોક બેટન, પેલેટ ગન અને ખીલીવાળા બેટનનો ઉપયોગ કર્યો હતો. પોલીસની આ કાર્યવાહી ઇરાદાપૂર્વકની ક્રૂરતાથી ઓછી નહોતી, જે ભીડ નિયંત્રણના તમામ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતી હતી. આ રાજીનામું સરકારને તેની ભૂલો સમજાયાનું પરિણામ નથી, પરંતુ ઇરાદાપૂર્વકની, વ્યૂહાત્મક પીછેહઠ છે. વિરોધ પ્રદર્શનોને સાંપ્રદાયિક, વિદેશી એજન્સીઓ દ્વારા પ્રેેરિત અને રાજકીય લાભ માટે હાથ ધરવામાં આવેલા તમામ પ્રયાસો ખરાબ રીતે નિષ્ફળ ગયા પછી આ પગલું લેવામાં આવ્યું હતું. ઘણી ભૂલો કરવામાં આવી હતી.
સરકારે પહેલા એવું વર્તન કર્યું કે જાણે સોશિયલ મીડિયા ફોલોઅર્સ મોટે ભાગે જાણે કે ભોટ અને મૂર્ખ હોય અને જો તેમના એકાઉન્ટ સસ્પેન્ડ કરવામાં આવે તો તે અદ્રશ્ય થઈ જાય. પછી એવું માનવામાં આવ્યું કે આ અનુયાયીઓની વર્ચ્યુઅલ હાજરીનો વાસ્તવિક જીવન પર કોઈ પ્રભાવ પડશે નહીં, અને અંતે તેણે વિચાર્યું કે વિરોધીઓનો સામનો ઇન્સ્ટાગ્રામ રીલ્સ દ્વારા કરી શકાય છે. વારંવારની નિષ્ફળતાઓ પછી જ સરકારે પ્રધાનનું રાજીનામું સ્વીકાર્યું. જોકે, પ્રશંસાપાત્ર રીતે, તેમની માંગણીઓ પૂર્ણ થયા પછી વિરોધીઓએ તેમનું આંદોલન પાછું ખેંચી લીધું.
સ્વસ્થ લોકશાહીની સુંદરતા એ છે કે જો કોઈ મુદ્દા પર સરકારનું વલણ જાહેર અસંતોષ અને વિરોધને વેગ આપી રહ્યું હોય, તો સરકારે તેના પર વિચાર કરવો જોઈએ. આ દ્રષ્ટિકોણથી, NEET 2026 ના પ્રશ્નપત્ર લીક પર વ્યાપક જાહેર આક્રોશ અને વિરોધ બાદ કેન્દ્રીય શિક્ષણ પ્રધાન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું, લોકશાહી પરંપરાનું ચાલુ રાખવું છે. જો સરકારે આ સંદર્ભમાં સમયસર અને નક્કર નિર્ણય લીધો હોત અને જનતાને સ્પષ્ટ મેસેજ આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હોત, તો કદાચ જાહેર આક્રોશ આટલો વ્યાપક ન ફેલાયો હોત, જે સરકારના ઇરાદાઓ પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
પ્રશ્નપત્ર લીકની ઘટના પ્રકાશમાં આવ્યા પછી સમગ્ર સરકારી તંત્ર પર કેસ ચલાવવામાં આવ્યો હતો, અને લોકોએ સરકાર પાસેથી જવાબદારી નક્કી કરવા અને નક્કર પગલાં લેવાની રજૂઆત કરી હતી. જોકે, કોકરોચ જનતા પાર્ટીના આહવાનને પગલે દિલ્હી અને દેશના અન્ય ભાગોમાં એક વિશાળ જન આંદોલન શરૂ થયું ત્યાં સુધી સરકારે આ મુદ્દા પ્રત્યે ઉદાસીન વલણ જાળવી રાખ્યું. એ પણ વિચિત્ર છે કે પ્રશ્નપત્ર લીકની ગંભીરતા અને લોકોના રોષની તીવ્રતાને સમજ્યા છતાં, સરકારે કોઈ નક્કર કાર્યવાહીનો સંકેત આપ્યો નહીં કે વિરોધ કરવા માટે રસ્તા પર ઉતરેલા વિદ્યાર્થીઓ સાથે વાતચીત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો નહીં. આ બધું આખા દેશે જોયું છે.
સરકારનું આ વલણ લોકશાહી અને બંધારણીય અધિકારોનું ઉલ્લંઘન હતું. આનાથી માત્ર દિલ્હીમાં જ નહીં પરંતુ દેશભરના અનેક રાજ્યોમાં વ્યાપક વિરોધ પ્રદર્શનો થયા. આનાથી, સમગ્ર મુદ્દા પ્રત્યે સરકારનો અપરિપક્વ અભિગમ જોવામાં આવ્યો, જેણે આ મુદ્દાને ઉકેલવા માટે વિરોધીઓ સાથે વાતચીત કરવાને બદલે, તેમને બળ દ્વારા દબાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનનું રાજીનામું, ભલે મોડું થયું હોય, તે જવાબદારી સોંપવાની પ્રક્રિયાનું ઉદાહરણ આપે છે. પ્રહલાદ જોશીને ત્યારથી શિક્ષણ મંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે, પરંતુ સરકારે માત્ર પરીક્ષાના પેપર લીકને ઉકેલવા માટે જ નહીં પરંતુ વ્યાપક શૈક્ષણિક સુધારાઓ લાગુ કરવા માટે પણ નિષ્ઠાવાન સંકલ્પ સાથે આગળ વધવાની જરૂર છે. વધુમાં, આંદોલન અને વિરોધને લોકશાહી અભિવ્યક્તિના કુદરતી ભાગ તરીકે માન્યતા આપતા, સરકારે પરીક્ષા આચારસંહિતાના તમામ સ્તરે પ્રામાણિકતા અને પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવામાં કોઈ સમાધાન ન કરવું જોઈએ.
કોકરોચ જનતા પાર્ટી એવા નામનું ગઠન થવાથી કંઈ પાર્ટીનું ગઠન થઈ જતું નથી. ભીડમાં વડાપ્રધાન વિરુદ્ધ આડેધડ બકવાસ કરનારા દુર્જનો પણ હતા. વડાપ્રધાન વિશે હિંસક ઉચ્ચારણો કરનારી યુવતીઓ પણ ઓન રેકોર્ડ છે. વરસાદના પહેલા પૂરમાં ઝાડી, કાંકરા કંટક તણાઈ આવે એમ ઝેન-જીમાં ગાળ્યા ચાળ્યા વિનાનો અપરાધી ઉન્માદ પણ લોકનજરે ચડયો છે ને એની આકરી ટીકા પણ થઈ છે. પરંતુ સરકાર પક્ષે જે થયું તે શોભાસ્પદ નથી.