કાશ્મીરની કોણીએ ગોળ

કેન્દ્ર સરકારે ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટને ઔપચારિક રીતે વચન આપ્યું હતું કે તે જમ્મુ અને કાશ્મીર માટે પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો પુનઃ સ્થાપિત કરશે, તેને અઢી વર્ષથી વધુ સમય થઈ ગયો છે. કોર્ટે કોઈ સમયમર્યાદા નક્કી કરી નથી, પરંતુ આશા વ્યક્ત કરી છે કે આ વાજબી સમયમર્યાદામાં થશે અને પગલાં ક્રમશઃ લેવામાં આવશે. ત્યારથી, ભારતીય જનતા પાર્ટીની આગેવાની હેઠળની કેન્દ્રસરકારે આ મોરચે કંઈ કર્યું નથી, જેનો અર્થ એ થઈ શકે છે કે તેણે સમયમર્યાદાના અભાવને રાજ્યનો દરજ્જો અનિશ્ચિત સમય માટે મુલતવી રાખવાના લાયસન્સ તરીકે લીધો છે. કેન્દ્ર સરકાર તરફથી વારંવાર ખાતરી આપવામાં આવી હોવા છતાં આ દશા છે જે ભાજપની હીન દાનતની ગવાહી આપે છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ જમ્મુ અને કાશ્મીરની ચૂંટણીઓ પહેલાં આ વચન આપ્યું હતું અને ગૃહપ્રધાન અમિત શાહે સંસદમાં તેનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. અભી બોલા ઔર કભી ભી ફોક એ ભાજપનું પુરાતન કલ્ચર છે.
આ નિષ્ક્રિયતાને કારણે જમ્મુ અને કાશ્મીરના મુખ્યમંત્રી ઓમર અબ્દુલ્લાએ શ્રેણીબદ્ધ વિરોધ પ્રદર્શનો અને રેલીઓનું આયોજન કર્યું, જે જંતર-મંતર પર ધરણામાં પરિણમ્યું. તેમની અને રાજ્યની ફરિયાદો વાજબી છે. લોકપ્રિય ચૂંટણીઓ પછી પણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશનો દરજ્જો જાળવી રાખવાથી ચૂંટાયેલી સરકાર એક બિનચૂંટાયેલા લેફ્ટનન્ટ ગવર્નરના નિયંત્રણ હેઠળ આવે છે, જે નોકરશાહી, પોલીસ અને અન્ય સંસ્થાઓ પર નોંધપાત્ર સત્તા ધરાવે છે. એકવાર ચૂંટણીઓ થઈ જાય અને સરકાર રચાઈ જાય, પછી આ વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવા માટે કોઈ સૈદ્ધાંતિક સમર્થન રહેતું નથી. છતાં ભાજપે મુખ્યમંત્રી પર રાજ્યપાલનો ફૂંફાડો જીવંત રાખવા વિલંબકારી નીતિ અપનાવી છે. તેથી કાશ્મીરને કોણીએ ગોળ જેવી સ્થિતિ છે.
આ મામલે નવી દિલ્હી દ્વારા નિષ્ક્રિયતા માટેનું સમર્થન ખૂબ જ જટિલ રહ્યું છે. એક શબ્દના જાદુ પર કેન્દ્ર સરકારે કાશ્મીરમાં રાજકીય પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રજાનું શાસન અટકાવી રાખ્યું છે અને એ શબ્દ છે - સુરક્ષા. ગયા વર્ષના અંતમાં, રાજ્યનો દરજ્જો પુનઃસ્થાપિત કરવાની ડિમાન્ડ કરતી અરજીની સુનાવણી દરમિયાન, સોલિસિટર જનરલે પહેલગામ હુમલાનો ઉલ્લેખ કરીને આ જ દલીલનો ઉપયોગ કર્યો હતો. પરંતુ આ દલીલમાં હવે કોઈ તર્ક નથી. સરકાર પોતે જ કહે છે કે આ હુમલો સરહદ પારથી કરવામાં આવ્યો હતો, અને ભારતે ઓપરેશન સિંદૂર દ્વારા જવાબ આપ્યો. સરહદ પારની ઉશ્કેરણીનો જમ્મુ અને કાશ્મીરના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓને પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો સોંપવા માટે વિશ્વાસ કરવો જોઈએ કે નહીં તેના પર કોઈ તાર્કિક લેવાદેવા નથી.
તેના બદલે, સ્થાનિક ફરિયાદોનો ઉકેલ વાવવા માટે ચૂંટાયેલા નેતાઓને સશક્ત બનાવવા એ એક રીત છે જે રાજ્ય અસંતોષમાં પરિણમે તે પહેલાં ચિંતાઓને દૂર કરે છે. આ અસંતોષ દાયકાઓ સુધી કાશ્મીર ખીણમાં વિવિધ સમયગાળાના બળવાને વેગ આપે છે. કેન્દ્ર સરકાર જમ્મુ અને કાશ્મીર, લદ્દાખ અને મણિપુરને પણ જે રીતે સંભાળી રહી છે તે મોટી લઘુમતી વસ્તી ધરાવતા આ સરહદી વિસ્તારો સાથેના વ્યવહારમાં ચિંતાજનક પેટર્ન દર્શાવે છે. ઉત્તર, પશ્ચિમ અને હવે પૂર્વમાં તેના વર્ચસ્વનો વિશ્વાસ ધરાવતા ભાજપ આ રાજ્યોના નાગરિકોની ચિંતાઓને નકારી કાઢતી દેખાય છે. આવો દ્રષ્ટિકોણ ટૂંકી દ્રષ્ટિનો છે. એવું લાગે છે કે ભાજપ રાજકીય ગણિત નિર્ણાયક રીતે તેની તરફેણમાં ન આવે ત્યાં સુધી રાજ્યના મુદ્દાને મુલતવી રાખવામાં સંતુષ્ટ છે. તે પહેલાથી જ સીમાંકન દ્વારા જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં ગણિત બદલવાનો પ્રયાસ કરી ચૂક્યું છે. સુપ્રીમ કોર્ટ, સંસદ અને જમ્મુ અને કાશ્મીરના લોકોને આપેલા વચનોની અવહેલના કરીને રાજકીય પરિસ્થિતિઓ પોતાને માટે અનુકૂળ બને તેની રાહ જોવાની ભાજપને આદિમ આદત છે. દરેક બાબતમાં પોતાના સ્વાર્થને જોવા અને બંધારણીય રીતે રાજ્યના અધિકારો અને પ્રજાને લાગણીની ઉપેક્ષા કરવી એની ભાજપને ધીરે ધીરે ટેવ પડી ગઈ છે ભાજપને એટલી ખબર છે કે આવા પ્રશ્નો રોજ તો ટેબલ પર આવવાના નથી અને દેશમાં પણ વિપક્ષો એટલા બુદ્ધિમાન તો નથી કે આક્રમક રીતે આ પ્રશ્નોને ગંભીર ગણીને એને બૃહદ સ્વરૂપ આપી સરકાર સામે રજૂ કરે. નબળા વિપક્ષનો ઘોર ગેરલાભ લેવામાં ભાજપ હાઈકમાન્ડ પાવરધા છે ને એના પર જ એનું પાવર પોલિટિક્સ ચાલે છે. કાશ્મીર એક રમણીય પ્રદેશ છે. સરકાર જો એમ માનતી હોય કે કાશ્મીર માત્ર શ્રીમંતોનું સ્વર્ગ છે તો એ સરકારની ભૂલ છે.