ભારતનું નવું વસ્તી-ગણિત

તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતના વસ્તી વલણોમાં પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે. ભારતનું વસ્તી વિષયક પરિદ્રશ્ય એક નવા તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે. આનાથી સુપ્રીમ કોર્ટે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે શું બે કરતા વધુ બાળકો હોવાને કારણે સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણી લડવા માટે લોકોને ગેરલાયક ઠેરવતા કાયદા આજે પણ સુસંગત છે? બે બાળકોની મર્યાદા અંગેનો આ નિયમ એવા સમયે ઘડવામાં આવ્યો હતો જ્યારે દેશની ઝડપથી વધતી વસ્તી ચિંતાનું કારણ હતી. જો કે, આજના વસ્તી વિષયક પરિદ્રશ્યમાં ઝડપથી ફેરફાર થયો છે. સ્થાનિક સંસ્થાઓની ચૂંટણીઓ માટે બાળકોની સંખ્યા અંગેનો નિયમ હવે બદલાતા વસ્તી વલણો સાથે મેળ ખાતો નથી. સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીઓ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નો અંગે સરકાર દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા વસ્તી ડેટા દ્વારા પુષ્ટિ મળે છે.
ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ સેમ્પલ રજીસ્ટ્રેશન સિસ્ટમ સ્ટેટિસ્ટિકલ રિપોર્ટ-૨૦૨૪ સુપ્રીમ કોર્ટના મંતવ્યને સમર્થન આપે છે. એ અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે દેશનો કુલ પ્રજનન દર (TFR) ઘટીને ૧.૯ થઈ ગયો છે, જે ૨.૧ ના રિપ્લેસમેન્ટ સ્તરથી નીચે છે. ઉત્તર ભારતના ફક્ત છ રાજ્યો - ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન, છત્તીસગઢ અને ઝારખંડ - રિપ્લેસમેન્ટ લેવલથી ઉપર છે. જ્યારે રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હીમાં ૧.૨ છે, ત્યારે કેરળ, તમિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળ ત્રણેયમાં ૧.૩ છે. જે દેશમાં સૌથી ઓછો પ્રજનન દર ધરાવે છે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પ્રજનન દર હજુ પણ શહેરી વિસ્તારો કરતાં વધુ છે, જે વસ્તી વૃદ્ધિની અસમાન ગતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ નીતિની સુસંગતતા અને આ દિશામાં પરિવર્તનની જરૂરિયાત પણ સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીઓનો સાર છે.
જ્યારે ભારતનો મોટો ભાગ વસ્તી વૃદ્ધિને બદલે ઘટતા જન્મ દરનો સામનો કરી રહ્યો છે, ત્યારે પરિવારના કદના આધારે નાગરિકોને ચૂંટણી લડવા માટે ગેરલાયક ઠેરવીને સજા કરવી ગેરવાજબી લાગે છે. આવા કાયદા, જે સમય જતાં અપ્રસ્તુત બની ગયા છે, ગરીબ અને ગ્રામીણ પરિવારો, ખાસ કરીને મહિલાઓ પર અપ્રમાણસર અસર કરે છે. તે લોકશાહી વ્યવસ્થામાં તેમની ભાગીદારીને મર્યાદિત કરે છે. નીતિ નિર્માતાઓએ ગંભીરતાથી વિચાર કરવો જોઈએ કે વર્તમાન વસ્તી વિષયક લાભાંશ - એટલે કે, આર્થિક વિકાસને આગળ ધપાવતી મોટી કાર્યકારી વયની વસ્તી - કાયમ માટે આપણો ફાયદો રહેશે નહીં. વસ્તી વૃદ્ધિમાં વર્તમાન ઘટાડાને કારણે, આગામી દાયકાઓમાં વૃદ્ધ વસ્તીનો હિસ્સો વધશે. પરિણામે, ઓછા પ્રજનન દર ધરાવતા રાજ્યોએ વૃદ્ધ વસ્તીના વધારાને કારણે કાર્યકારી વયની વસ્તીની અછત અને સામાજિક સુરક્ષાના બોજમાં વધારો થવા માટે તૈયારી કરવી જોઈએ.
દરમિયાન, ઉચ્ચ પ્રજનન દર ધરાવતા રાજ્યોએ તેમની યુવા વસ્તીને ઉત્પાદક માનવ મૂડીમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે શિક્ષણ, આરોગ્યસંભાળ, પોષણ અને રોજગાર સર્જનમાં સતત રોકાણ કરવાની જરૂર છે. નિઃશંકપણે, જૂના વસ્તી નિયંત્રણ પગલાંને પુરાવા-આધારિત, પ્રદેશ-વિશિષ્ટ વસ્તી વિષયક નીતિઓ સાથે બદલવાનો સમય આવી ગયો છે. આપણે વસ્તી પરની ચર્ચાને ફક્ત સંખ્યાઓને નિયંત્રિત કરવાને બદલે ન્યાયી અને દૂરંદેશી સાથે પરિવર્તનનું સંચાલન કરવા તરફ ફેરવવી જોઈએ. દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યોએ ઘણીવાર દાવો કર્યો છે કે તેમણે રાષ્ટ્રીય ચિંતાઓ માટે ઇમાનદારીપૂર્વક વસ્તી નિયંત્રણ હાથ ધર્યું છે. જો કે, તેઓ હવે ઓછા નાણાકીય સંસાધનોના રૂપમાં કિંમત ચૂકવી રહ્યા છે. તેઓ આરોપ લગાવે છે કે ઉત્તરીય રાજ્યો, જેમણે વસ્તી નિયંત્રણની અવગણના કરી છે, તેમને કેન્દ્ર તરફથી વધુ નાણાકીય સંસાધનો ફાળવવામાં આવે છે. મહિલા અનામતના અમલીકરણમાં સીમાંકન મુદ્દા સામે દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યો દ્વારા તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા ઉગ્ર વિરોધને પણ આ દ્રષ્ટિએ જોવો જોઈએ.
ભારત એક વિરાટ જનસમુદાય છે. એના વિવિધ પ્રજા સમૂહમાં અસંખ્ય ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક પરંપરાઓના આકાશગંગા જેવા સંગમ તીર્થ રચાયેલા છે. આ સંયોગો સાથે જો વિકાસ અને આયોજનની ડિઝાઈનનો તાલમેલ ન બેસે તો શાસન પ્રવર્તકોએ ભવિષ્ય ઠેબે ચડાવેલું ગણાશે. આપણા દેશના નેતાઓની સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે જેમાં તેમને તરતની વાહવાહી ન મળે એવા કામ તેઓ હાથ પર લેતા નથી. બધી જ ટ્રેનોને હું જ લીલી ઝંડી બતાવું એ જિદ ખોટી છે ને એ સમય પ્રજાહિતના કામોમાં ફાળવવાની જરૂર છે. પ્રજા કંઈ ડગલે ને પગલે બોલતી ન હોય એટલે એમ ન માની લેવાય કે કોઈને કંઈ ભાન નથી. રાજધર્મમાં જે વિવેકની અનિવાર્યતા કહેવાઈ છે તે પોતાની પ્રમુખ જવાબદારીઓને અદા કરવા માટેની છે લીલી ઝંડીઓ ફરકાવ્યે રાખવા માટેની નથી.