પ્રચ્છન્ન ચોમાસાની વિદાય

ભારતીય હવામાન વિભાગે (IMD) ચોમાસાના આગમન પહેલાં બે આગાહીઓ જારી કરી હતી. એપ્રિલ અને મે મહિનામાં. બંને આગાહીઓ સ્પષ્ટપણે નબળા ચોમાસાનો સંકેત આપતી હતી. આ વખતે વિશ્વભરમાં સર્વસંમતિ હતી કે સૌથી મજબૂત અલનીનો આ વરસે આકાર લેશે. આ આગાહીઓમાં વિશ્વાસ વધ્યો - અને પછી પ્રશ્ન એ બન્યો કે, પરિસ્થિતિ કેટલી ખરાબ થશે? ૩૦ સપ્ટેમ્બરના રોજ, જ્યારે ભારતમાં ચોમાસાની ઋતુ સમાપ્ત થઈ, ત્યારે IMD એ અહેવાલ આપ્યો કે સમગ્ર દેશમાં ૭૫૯ મીમી વરસાદ પડયો, જે સામાન્ય ૮૬૯ મીમીના ૮૭% છે. અલનીનો વર્ષ હવામાન વિભાગોની શક્તિની કસોટી કરે છે, કારણ કે વરસાદની ખાધની આગાહી કરવી મુશ્કેલ છે. આ તે સમયગાળો છે જ્યારે મધ્ય વિષુવવૃત્તીય પેસિફિક ક્ષેત્ર ગરમ થાય છે અને ચોમાસાના વરસાદમાં ઘટાડો કરે છે.
જૂનમાં સામાન્ય વરસાદના માત્ર ૬૫ ટકા વરસાદ પડયો હતો, જે ૯૨ ટકા આગાહી કરતા ઘણો ઓછો હતો. જુલાઈમાં, જ્યારે ૯૪ ટકાની નીચે રહેવાની આગાહી કરવામાં આવી હતી, ત્યારે ખરેખર ૧ ટકા વધુ વરસાદ પડયો હતો. ઓગસ્ટમાં વરસાદ ૮૪ ટકા હતો, જે આગાહી સાથે સુસંગત હતો. આપણે ત્યાં ચોમાસુ પૂરું થયા પછી હવામાન ખાતાની આગાહીનું મૂલ્યાંકન કરવાની પ્રથા નથી જે હોવી જોઈએ. સપ્ટેમ્બરમાં ૯૨.૪ ટકા વરસાદ પડયો હતો, જે આગાહી કરતા થોડો વધારે હતો. IMD એ ઉત્તરપૂર્વમાં સામાન્ય ચોમાસાની અપેક્ષા રાખી હતી, પરંતુ તેણે ૧૯૦૧ પછીનો સૌથી ઓછો વરસાદ નોંધાવ્યો હતો, જે સામાન્યથી ૨૬ ટકા ઓછો હતો. દક્ષિણ દ્વીપકલ્પીય પ્રદેશમાં વરસાદ સામાન્યથી ૨૩ ટકા ઓછો હતો. મધ્ય અને ઉત્તર પશ્ચિમ ભારતમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહેવાની આગાહી કરવામાં આવી હતી, પરંતુ દરિયાઈ પરિસ્થિતિઓ અને પશ્ચિમી વિક્ષેપોને કારણે વરસાદનું સ્તર આગાહીની નજીક રહ્યું.
આબોહવા પરિવર્તન આ પરિસ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવી રહ્યું છે. પશ્ચિમી વિક્ષેપો અને ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદી પ્રણાલીઓ ચોમાસાના મહિનાઓ દરમિયાન ભારતમાં વધુ વરસાદ લાવી રહી છે, જ્યારે દક્ષિણ ભારત અલનીનોના કારણે થતી વધઘટથી વધુ પ્રભાવિત છે. આ અસર ખરીફ વાવણી પર પણ દેખાય છે. ૧૦ જુલાઈના રોજ, ખરીફ વાવણી ગયા વર્ષ કરતા ૧૬ ટકા ઓછી હતી, પરંતુ સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં, આ તફાવત બે ટકા કરતા ઓછો થઈ ગયો હતો. કર્ણાટકમાં ૧૦૦થી વધુ તાલુકાઓમાં અને મહારાષ્ટ્રમાં ૩૫૮ તાલુકાઓમાંથી ૨૬૫ તાલુકાઓમાં દુષ્કાળ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. ગુજરાત સરકારે આ બાબતમાં ચાલાકી કરીને ખેડૂતો સાથે રમત રમી છે. અનેક તાલુકાઓ દુષ્કાળ ગ્રસ્ત હોવા છતાં ગુજરાત સરકાર ચૂપ રહી છે. ખેડૂતો પ્રત્યે ભાજપની દાનત કેવી છે તે સહુ જાણે છે.
જો કે રાષ્ટ્રીય વરસાદની ખાધ (લગભગ ૧૨ ટકા) કેન્દ્ર સરકારે કૃષિ દુષ્કાળ માટે નિર્ધારિત ૨૦ ટકા થ્રેશોલ્ડથી નીચે છે. IMDએ આગાહી કરી હતી કે અલનીનો તીવ્ર બનશે, અને દેશના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં ઓક્ટોબર અને ડિસેમ્બર વચ્ચે સામાન્ય કરતા ઓછો વરસાદ પડશે, જે જમીનની ભેજ અને જળાશયો ભરવાને અસર કરી શકે છે. કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે વિવિધતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘઉંના ટેકાના ભાવમાં રૂપિયા ૨૫ પ્રતિ ક્વિન્ટલ અને સરસવના રૂપિયા ૪૧૩નો વધારો કર્યો છે. IMDની આગાહીઓના પરિણામોને જોતાં, તેણે તેની ઉપ-પ્રાદેશિક આગાહી પ્રણાલીમાં સુધારો કરવો જોઈએ અને જરૂર પડયે દુઃખદ સમાચાર આપવામાં શરમાવું જોઈએ નહીં. બદલતી મોસમ વિવિધ રંગ બતાવે છે એનાં કારણો ગહન છે.
સૂર્ય બહુ જ સૂક્ષ્મ રીતે એના બ્રહ્માંડના પરિભ્રમણમાં અને ઉષ્ણતામાં ધીમો પડી રહ્યો છે. પૃથ્વી પર આજ સુધીમાં અનેક હિમયુગ આવી ગયા છે. એવા અનેક યુગ કે જેમાં સમગ્ર પૃથ્વી બરફ આચ્છાદિત થઈ ગઈ હોય અને સદીઓ પછી એમાં પુનઃ નવજીવનનો સંચાર થયો હોય. એક તરફ ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે ઉત્તર ઘ્રુવ અને દક્ષિણ ઘ્રુવના હિમ પ્રદેશો પ્રવાહિત થઈ રહ્યા હોવાની હકીકતો જગત સામે આવી છે. બરફના વિરાટ પહાડો ટુકડે ટુકડે અલગ થઈને પીગળી રહ્યા છે અને વહેતી થયેલી નદીઓમાં ઉપરવાસથી ફરી નવા બરફના ટૂકડા તરવા લાગે છે. પૃથ્વી પરના ઉષ્ણતામાનનું નિયમન કરવામાં ઘ્રુવ પ્રદેશનો મહત્ત્વનો ફાળો છે. માનવ ઇતિહાસમાં એક પણ યુગનું નામ હવામાનમાં થતા ફેરફારો પરથી પ્રેરિત થઈને પાડવામાં આવ્યું નથી. હા, હિમયુગ આપણે જાણીએ છીએ પરંતુ ત્યારે માણસનું અસ્તિત્વ ન હતું. માનવ સંસ્કૃતિઓના પારણા બંધાયા ત્યારથી પૃથ્વીનું હવામાન માનવજાતને અનુકૂળ રહ્યું છે. પણ હવે એવું નથી. માનવ સંસ્કૃતિઓના ઇતિહાસમાં પહેલી વખત એવો સમય પસાર થઈ રહ્યો છે જ્યારે ભવિષ્યમાં ઇતિહાસકારો આ સમયને પર્યાવરણની વિષમતાના યુગ તરીકે યાદ કરશે, કારણ કે પોતાને નુકસાન કરનારો આવો તો લાખો વરસ પહેલાનો અગાઉનો વનમાનુષ પણ ન હતો.