અલ નિનોની આધિ-વ્યાધિ

રાજ્યમાં ચોમાસાની વ્યાપક શરૂઆત આખરે ધીમે પગલેથી ગઈ છે. હજુ ઘણા વિસ્તારોમાં પહેલી છાલક ઉડી નથી. તો પણ મેઘરાજાની સવારી શરૂ થઈ ગઈ છે. આ વરસે અલ નિનોની અસરને કારણે હવામાનશાસ્ત્રીઓએ પ્રજાને ઓછા વરસાદની ધમકી આપેલી તો છે. પણ આશા અમર છે. આ ચોમાસાની વિશેષતા એ છે કે ગુજરાતમાં લગભગ બધે જ સ્થળે પંખીઓ પુરબહારમાં દેખાય છે. એટલી હદ સુધી કે શહેરમાં પણ જેમના નિવાસની આજુબાજુમાં થોડાં ઘણાં વૃક્ષો છે ત્યાં દિવસભર પંખીઓનો કલરવ શરૂ થઈ ગયો છે. વહેલી સવારે કોયલના ટહૂકા આકાશમાં નિ:શબ્દ રંગોળી રચે છે. કર્ણપટલ પર એની ભાત ઉપસે છે. ગુજરાતમાં કેટલાક તો એવાં પંખીઓ આ વર્ષે આવ્યાં છે, જે અગાઉ ક્યારેય જોવા મળ્યા ન હતાં. કચ્છમાં સુરખાબના ટોળાં મેઘભર્યા આસમાન તળે ગુલાબી ડોકના વળાંક સાથે સૌંદર્ય વિહાર કરી રહ્યા છે.
દુનિયા હવે હવામાનના વિકરાળ રૂપનો સાક્ષાત્કાર કરી રહી છે. અલ નિનોના કારણે યુરોપ અને અમેરિકા જેવા ઠંડા પ્રદેશોમાં અચાનક, તીવ્ર ગરમીનાં મોજાં આવ્યાં છે. ગરમ પેસિફિક પાણીમાં પ્રવાહો બદલાયા છે, પવન પડી ગયો છે, જેના કારણે ગરમીના મોજામાં વધારો થયો છે. આબોહવા પરિવર્તને આ ઘટનાઓને વધુ ખતરનાક બનાવે છે. અલ નિનો એક કુદરતી હવામાન ઘટના છે, જે દર થોડાં વર્ષે થાય છે. પરંતુ ૨૦૨૬માં, તે એટલી શક્તિશાળી બની ગઈ છે કે વિશ્વના સૌથી ઠંડા પ્રદેશો ગણાતા યુરોપ અને ઉત્તર અમેરિકામાં તીવ્ર ગરમી પડી રહી છે. લોકો પૂછી રહ્યા છે કે વિશ્વના બે સૌથી ઠંડા પ્રદેશો અચાનક ગરમ પ્લેટોમાં કેવી રીતે ફેરવાઈ ગયા? આનો જવાબ પેસિફિક મહાસાગરના પાણીના તાપમાનમાં ફેરફાર, પવનની દિશામાં ફેરફાર અને આબોહવા પરિવર્તનની સંયુક્ત અસરોમાં રહેલો છે.
અલ નિનો એ સ્પેનિશ શબ્દ છે જેનો અર્થ 'ગરમ' થાય છે. તે અલ નિનો સધર્ન ઓસિલેશન (ENSO)નો ગરમ તબક્કો છે. સામાન્ય રીતે, પૂર્વીય પેસિફિક મહાસાગરમાં પાણી ઠંડુ રહે છે, કારણ કે પવનો ઠંડું પાણી ઉપર લાવે છે. જોકે, અલ નિનો દરમિયાન એ પવનો નબળા પડે છે, સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં ૦.૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ અથવા વધુ ગરમ છે. આ વધારાની ગરમી વાતાવરણમાં અકલ્પિત ઊર્જા છોડે છે, જે વિશ્વભરની હવામાન પ્રણાલીઓને વેરવિખેર કરે છે. યુરોપને સામાન્ય રીતે ઠંડો ખંડ માનવામાં આવે છે, પરંતુ તાજેતરનાં વર્ષોમાં તે રેકોર્ડબ્રેક ગરમીનો અનુભવ કરી રહ્યો છે. અલનિનો જેટ સ્ટ્રીમને અસર કરે છે. જેટ સ્ટ્રીમ સામાન્ય રીતે યુરોપ ઉપરથી પસાર થાય છે. આ ઉનાળામાં, ઘણા યુરોપિયન દેશોમાં તાપમાન ૪૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ પહોંચી ગયું છે.
આનાથી પાક સુકાઈ રહ્યા છે, જંગલોમાં આગ લાગી રહી છે અને લોકો જિંદગી ગુમાવી રહ્યા છે. આબોહવા નિષ્ણાતો કહે છે કે અલનિનો જ જવાબદાર નથી, પરંતુ માનવ-સર્જિત ગરમી તેની તીવ્રતાને વધારી રહી છે. અલ નિનોની અસરો ઉત્તર અમેરિકા, ખાસ કરીને કેનેડા અને ઉત્તરીય યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. અલ નિનો પેસિફિક જેટ સ્ટ્રીમને દક્ષિણ તરફ ખસેડે છે, જેનાથી ઉત્તરીય પ્રદેશોમાં ગરમ અને સૂકા પવનો વહે છે. અલ નીનો દરમિયાન, ઉત્તર અમેરિકા અને કેનેડામાં શિયાળો ગરમ થાય છે. પેસિફિક મહાસાગરમાં ગરમ પાણી વાતાવરણમાં ઊર્જા છોડે છે, જેનાથી ઉચ્ચ દબાણનો વિસ્તાર બને છે. આ વિસ્તાર ગરમ હવાને ફસાવે છે અને ઠંડી હવાને પ્રવેશતા અટકાવે છે. કેલિફોર્નિયા, પેસિફિક નોર્થવેસ્ટ અને કેનેડામાં રેકોર્ડ ગરમી છે. જંગલોમાં આગ વધી રહી છે, પાણીની અછત સર્જાઈ રહી છે, અને ખેતીને અસર થઈ રહી છે.
અલ નિનો દક્ષિણ અમેરિકામાં વધુ વરસાદ લાવી શકે છે, પરંતુ ઉત્તરમાં દુષ્કાળ અને ગરમી લાવી શકે છે. અલ નિનો કોઈ નવી ઘટના નથી. તે હજારો વર્ષોથી બનતી આવી છે. પરંતુ સમસ્યા એ છે કે આજે પૃથ્વી ૧.૩ ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધુ ગરમ થઈ ગઈ છે. અલ નિનો આ ગરમીમાં એક વધારાનું સ્તર ઉમેરે છે. વિશ્વ હવામાન સંગઠન (WMO) એ ચેતવણી આપી છે કે અલ નિનો આબોહવા પરિવર્તન- ક્લાઈમેટ ચેઈન્જની આગમાં ઘી ઉમેરી રહ્યું છે. તે ગરમીનાં મોજા, દુષ્કાળ, પૂર અને આગને વધુ તીવ્ર અને વારંવાર સર્જી રહ્યું છે. તે વૈશ્વિક સ્તરે હવામાનની પેટર્નમાં ફેરફાર કરે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા, ઇન્ડોનેશિયા અને ભારતના કેટલાક ભાગોમાં દુષ્કાળ પડી શકે છે, જ્યારે દક્ષિણ અમેરિકામાં ભારે વરસાદ પડી શકે છે. દરિયાઈ જીવન પણ પ્રભાવિત થાય છે, કારણ કે ગરમ પાણી માછલીઓના સ્થળાંતરમાં ફેરફાર કરે છે. વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે આપણે અલ નીનોને આબોહવા પરિવર્તનથી અલગ ન જોવું જોઈએ. જો ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં નહીં આવે, તો આવી ઘટનાઓના આવર્તન ફક્ત વધશે.