એક સ્ત્રીને જ્યારે પોતાનાં આગલાં ૮૬ જન્મો યાદ આવે છે

• એક પ્રતિષ્ઠિત હોસ્પિટલના સાઇકિયાટ્રી વિભાગના વડા સામે એક એવો અજબગજબનો કેસ આવે છે કે ચેતના, મૃત્યુ અને પુનર્જન્મ વિશેની તેમની માન્યતાઓ પાયામાંથી હચમચી ઉઠે છે. વાત જાણે એમ બની હતી કે…

આ જે 'મેની લાઇવ્સ, મેની માસ્ટર્સ' નામના એક રોમાંચક પુસ્તક વિશે વાત કરવી છે. ૧૯૮૮માં પ્રકાશિત થયેલા આ અંગ્રેજી પુસ્તકના લેખક છે, ડો. બ્રાયન એલ. વાઇસે. તેમણે પોતાના એક દર્દી સાથે અનુભવેલા એક અસાધારણ પ્રસંગનું વર્ણન છે. દર્દીનું નામ તેમણે કેથરિન રાખ્યું છે - તેની ઓળખ છુપાવવા માટે વપરાયેલું આ એક કાલ્પનિક નામ છે.
કેથરિન જ્યારે ડો. વાઇસ પાસે આવી ત્યારે તે ૨૭ વર્ષની હતી અને ભારે ચિંતા, ગભરાટના હુમલા, વિવિધ પ્રકારના ભય, અનિદ્રા અને વારંવાર આવતા દુ:સ્વપ્નોથી પીડાતી હતી. તેને પાણી, ગૂંગળામણ, વિમાનમાં મુસાફરી, અંધકાર અને મૃત્યુનો ખાસ ભય લાગતો હતો.
ડો. વાઇસ જ્યારે કેથરિનને મળ્યા ત્યારે તેઓ કોઈ તાંત્રિક કે આધ્યાત્મિક ઉપચારક નહોતા. તેઓ પરંપરાગત રીતે તાલીમ પામેલા મનોચિકિત્સક હતા. તેમણે કોલંબિયા યુનિવસટી અને યેલ મેડિકલ સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો અને આગળ જતાં મિયામીની માઉન્ટ સિનાઇ મેડિકલ સેન્ટરમાં સાઇકિયાટ્રી વિભાગના વડા બન્યા હતા.
શરૂઆતમાં તેમનો અભિગમ સંપૂર્ણપણે પરંપરાગત હતો. કેથરિનના બાળપણને સમજવાનો અને તેના ભય પાછળ કોઈ આઘાતજનક અનુભવ જવાબદાર છે કે નહીં તે શોધવાનો તેમણે પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ કેથરિનને પોતાના બાળપણની શરૂઆતના વર્ષોની આશ્ચર્યજનક રીતે બહુ ઓછી યાદ હતી.
પરંપરાગત સારવારથી પૂરતો ફાયદો ન થતાં અંતે ડો. વાઇસે દબાયેલી અથવા મનના ઊંડાણમાં રહેલી યાદો સુધી પહોંચવા માટે હિપ્નોસિસનો ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું.
અને અહીંથી આ કથામાં એક અસાધારણ વળાંક આવે છે.
હિપ્નોસિસની સ્થિતિમાં કેથરિન એવા પ્રસંગો વર્ણવવા લાગી જેને તે પોતાના પૂર્વજન્મની ઘટનાઓ માનતી હતી.
તેણીએ અલગ-અલગ વ્યક્તિ તરીકેની પોતાની ઓળખ, જુદા-જુદા ઐતિહાસિક સમયગાળા અને વિવિધ પ્રકારના મૃત્યુનું વર્ણન કર્યું. ડો. વાઇસના કહેવા પ્રમાણે, તેના વર્તમાન જીવનના કેટલાક ભય આ કહેવાતા પૂર્વજન્મોમાં થયેલા આઘાતજનક મૃત્યુ સાથે જોડાયેલા હોવાનું જણાતું હતું.
ડો. વાઇસ માટે સૌથી આશ્ચર્યજનક વાત એ હતી કે કેથરિનને પુનર્જન્મમાં પહેલાંથી કોઈ વિશ્વાસ નહોતો અને ગૂઢ અથવા આધ્યાત્મિક સાહિત્ય સાથે પણ તેનો ખાસ પરિચય નહોતો. તેનો ઉછેર એક પરંપરાગત કેથલિક પરિવારમાં થયો હતો અને તેને જે શીખવવામાં આવ્યું હતું તેની સાથે પુનર્જન્મનો વિચાર બંધબેસતો નહોતો.
પરંતુ વાત અહીં અટકતી નથી. કેટલાક હિપ્નોસિસ સત્રો દરમિયાન કેથરિન માત્ર પોતાના કહેવાતા પૂર્વજન્મોની વાત કરતી ન રહી. તેણે 'ધ માસ્ટર્સ' તરીકે ઓળખાવેલી આધ્યાત્મિક સત્તાઓના સંદેશાઓ આપવાનું શરૂ કર્યું.
ડો. વાઇસના વર્ણન પ્રમાણે, આ અત્યંત વિકસિત આધ્યાત્મિક સત્તાઓ છે, જે બે જન્મોની વચ્ચેની અવસ્થામાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. તેમના સંદેશાઓમાં માનવજીવનનો હેતુ, પ્રેમ, ભય, મૃત્યુ, પુનર્જન્મ અને આધ્યાત્મિક વિકાસ જેવા વિષયોનો સમાવેશ થતો હતો.
અને પછી કંઈક એવું બન્યું જેણે ખુદ ડો. વાઇસને બદલી નાખ્યા.
કેથરિન ડો. વાઇસના પોતાના પરિવાર વિશે - જેમાં તેમના અવસાન પામેલા પુત્ર સાથે જોડાયેલી કેટલીક વિગતો પણ સામેલ હતી - એવી માહિતી આપવા લાગી, જે તેમના કહેવા પ્રમાણે કેથરિનને સામાન્ય રીતે ખબર હોવી શક્ય નહોતી.
ડો. વાઇસના મતે, આ એ ક્ષણ હતી જ્યારે તેઓ ઊંડે સુધી હચમચી ગયા હતા. આ રીતે જોઈએ તો આ પુસ્તકમાં ખરેખર બે કથાઓ એકસાથે ચાલે છે.
એક છે,
કેથરિનની કથા
શું તેની માનસિક સમસ્યાઓને તે પોતાના પૂર્વજન્મ તરીકે જે અનુભવો વર્ણવે છે તેની સાથે જોડી શકાય?
બીજી છે, ડો. વાઇસની કથા:
જ્યારે વૈજ્ઞાનિક તાલીમ પામેલો એક મનોચિકિત્સક એવા અનુભવોનો સામનો કરે, જે ચેતના, મૃત્યુ અને પુનર્જન્મ વિશેની તેની માન્યતાઓને પડકારે, ત્યારે તેની સાથે શું થાય?
અને કદાચ આ બીજી કથા જ આ પુસ્તકને માત્ર પૂર્વજન્મની સ્મૃતિઓ અંગેના સામાન્ય પુસ્તક કરતાં વધુ રસપ્રદ બનાવે છે.
આ સમગ્ર ઘટનાની શરૂઆત એવા વ્યક્તિથી થાય છે, જેની તબીબી અને માનસિક સારવારની પૃભૂમિ એકદમ પરંપરાગત હતી. ડો. વાઇસ પોતાને એવા ગુરુ તરીકે રજૂ કરતા નહોતા, જેઓ શરૂઆતથી જ પુનર્જન્મમાં માનતા હોય. તેનાથી તદ્દન વિપરીત, તેઓ પોતાને પરંપરાગત અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ ધરાવતા મનોચિકિત્સક તરીકે વર્ણવે છે, જેઓ શરૂઆતમાં પૂર્વજન્મની કલ્પના અંગે ભારે સંશય ધરાવતા હતા.
કેથરિન સાથેનો તેમનો અનુભવ તેમના વ્યવસાયિક જીવનની દિશા બદલી નાખે છે. ત્યારબાદ તેઓ પૂર્વજન્મની સ્મૃતિઓ સુધી પહોંચવા માટેની રિગ્રેશન થેરપીના જાણીતા સમર્થકોમાંના એક બન્યા. તેમણે આ વિષય પર અનેક પુસ્તકો લખ્યાં અને રિગ્રેશન તથા તેની સાથે જોડાયેલી આધ્યાત્મિક પદ્ધતિઓ અંગે વર્કશોપ અને તાલીમ કાર્યક્રમો પણ યોજ્યાં. તેમનાં પછીનાં પુસ્તકોમાં 'થ્ ટાઇમ ઇન્ટુ હીલિંગ', 'ઓન્લી લવ ઇઝ રિયલ', 'મેસેજિસ ફ્રોમ ધ માસ્ટર્સ' અને 'સેમ સોલ, મેની બોડીઝ'નો સમાવેશ થાય છે.
આ પુસ્તક આટલું રસપ્રદ કેમ લાગે છે?
તેના અનેક કારણો છે.
પહેલું કારણ : રેશનલ યા તો સંશયવાદી ગણાતો માણસ પોતે જ પ્રશ્ન પૂછવા લાગે છે.
પુસ્તકની મૂળ કથા ખૂબ જ અસરકારક છે. પુનર્જન્મમાં વિશ્વાસ ન રાખતો એક મનોચિકિત્સક એવા દર્દીને મળે છે, જે હિપ્નોસિસ દરમિયાન પોતાના પૂર્વજન્મોને યાદ કરતી હોય એવું જણાય છે. પોતાની મેળે જ આ એક નાટયાત્મક પરિસ્થિતિ છે.
જો કેથરિન શરૂઆતથી જ પુનર્જન્મમાં વિશ્વાસ ધરાવતા કોઈ તાંત્રિક કે આધ્યાત્મિક ઉપચારક પાસે ગઈ હોત, તો આ કથા આટલી આશ્ચર્યજનક ન લાગત. પરંતુ અહીં ડો. વાઇસ શરૂઆતથી જ એક બહારના માણસ છે - સંશય ધરાવનાર વ્યક્તિ છે.
બીજું કારણ : કેથરિનના ભયોને એક વિચિત્ર નવો અર્થ મળે છે.
દાખલા તરીકે, પાણીનો તેનો ભય માત્ર એક અકારણ ફોબિયા તરીકે રજૂ થતો નથી.
રિગ્રેશન દરમિયાન ડો. વાઇસના જણાવ્યા પ્રમાણે, કેથરિન એવા પૂર્વજન્મનું વર્ણન કરે છે જેમાં તેનું મૃત્યુ ડૂબી જવાથી થયું હતું.
એ જ રીતે, ગૂંગળામણનો તેનો ભય પણ કથામાં બીજા એક આઘાતજનક મૃત્યુ સાથે જોડાય છે.
આથી વાચકના મનમાં સ્વાભાવિક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. શું આ બધું માત્ર હિપ્નોસિસની સ્થિતિમાં મન દ્વારા રચાયેલી કલ્પના છે - કે પછી કેથરિન ખરેખર કોઈ બીજા અસ્તિત્વના અનુભવો સુધી પહોંચી રહી હતી?
પુસ્તક આ પ્રશ્નનો કોઈ સરળ જવાબ આપતું નથી.
ત્રીજું કારણ :ડો. વાઇસ પોતે જ આ રહસ્યનો એક ભાગ બની
જાય છે.
પુસ્તકનો સૌથી શક્તિશાળી ભાગ કદાચ કેથરિનનું કોઈ બીજું જીવન વર્ણવવું નથી.
વાત ત્યારે વધુ રસપ્રદ બને છે જ્યારે કેથરિન ડો. વાઇસના પોતાના જીવન વિશે માહિતી આપવા
લાગે છે.
ડો. વાઇસના જણાવ્યા પ્રમાણે, તેણે તેમના પરિવાર વિશે અત્યંત અંગત માહિતી આપી હતી. તેમાં તેમના પિતાનું હિબુ્ર નામ, તેમના અવસાન પામેલા શિશુ પુત્ર અને તેમના પરિવાર સાથે જોડાયેલી કેટલીક વિગતોનો સમાવેશ
થતો હતો.
ડો. વાઇસનું કહેવું હતું કે કેથરિન આ વિગતો સામાન્ય રીતે જાણી શકે તેવી કોઈ શક્યતા તેમને દેખાતી નહોતી.
અહીંથી પુસ્તકનું સૌથી મોટું રહસ્ય ઊભું થાય છે. જો કેથરિન ખરેખર એવી વાત જાણતી હતી જે તે સામાન્ય રીતે જાણી જ ન શકે, તો તેને આ માહિતી મળી ક્યાંથી? અને આ પ્રશ્નને માત્ર 'કોઈ વ્યક્તિએ પૂર્વજન્મની કલ્પના કરી' કહીને બાજુ પર મૂકી દેવું થોડું મુશ્કેલ બની
જાય છે.
અલબત્ત, અન્ય સમજૂતીઓ શક્ય છે - સૂચન, અજાગૃત રીતે મળેલી માહિતી, સ્મૃતિમાં વિકૃતિ, સંયોગ અથવા અન્ય માનસિક પ્રક્રિયાઓ.
પુસ્તકમાં જે કંઈ બન્યું છે તેનું અર્થઘટન ખુદ ડો. વાઇસે કર્યું છે.
રસપ્રદ પ્રસંગો
આપણે વારાફરતી ત્રણ પ્રસંગો જોઈએ.
પ્રસંગ ૧ :કેથરિનનો પાણીનો ભય અને ડૂબી જવાનો અનુભવ
કેથરિન જ્યારે પહેલી વાર ડો. વાઇસ પાસે આવે છે ત્યારે તેને પાણીનો ભારે ભય હોય છે.
તેને વારંવાર એક દુ:સ્વપ્ન પણ આવતું હોય છે. તેમાં તે એક પુલ પરથી કાર ચલાવી રહી હોય છે અને અચાનક પુલ તૂટી પડે છે. તેની કાર પાણીમાં ખાબકે છે અને તે કારમાં ફસાઈ જઈને ડૂબી જાય છે.
હિપ્નોસિસ દરમિયાન ડો. વાઇસને એક એવો અનુભવ મળે છે જેને તેઓ પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ તરીકે અર્થઘટન કરે છે.
કેથરિન પોતાને બીજા કોઈ સમયગાળામાં રહેતી એક ી તરીકે વર્ણવે છે. તેને એક નાનું બાળક છે અને તે એક વિનાશક ઘટનામાં ફસાઈ જાય છે. અંતે તેનું મૃત્યુ ડૂબી જવાથી થાય છે.
આ ઘટનાની સૌથી આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે કેથરિનના વર્તમાન જીવનમાં રહેલો પાણીનો ભય અને તેના કહેવાતા પૂર્વજન્મમાં થયેલું ડૂબી જવાથી મૃત્યુ - બંને વચ્ચે એક સંબંધ દેખાય છે.
આ પુસ્તકના મૂળ પ્રશ્નોમાંથી એક અહીં ઊભો થાય છે-
શું કોઈ પૂર્વ અસ્તિત્વમાં થયેલો આઘાત બીજા જન્મમાં ફોબિયા અથવા ભયના રૂપમાં રહી શકે?
ડો. વાઇસનું માનવું હતું કે રિગ્રેશન દ્વારા કેથરિન પોતાના ભયને સમજવામાં અને તેમાંથી મુક્ત થવામાં સફળ થઈ હતી.
પરંતુ આધુનિક મનોવિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ એક મહત્વનો પ્રશ્ન હજુ પણ ઊભો રહે છે-
શું હિપ્નોસિસ ખરેખર દબાયેલી યાદોને બહાર લાવે છે, કે પછી તે એટલી જ વિશ્વસનીય લાગતી નવી કથાઓ પણ મનમાં ઊભી કરી
શકે છે?
આ અનિશ્ચિતતા જ આ પ્રસંગને વધુ રસપ્રદ બનાવે છે.
(આવતા બુધવારે પૂરું)