શું મંત્ર ખરેખર મનને બદલી શકે છે?

• પરંપરાગત માન્યતા મુજબ મંત્રમાં કોઈ એવી અલૌકિક, દૈવી કે બ્રહ્માંડીય શક્તિ છે જે વ્યક્તિના ભાગ્ય કે નસીબને બદલી શકે છે - આ વાતને વિજ્ઞાન સાબિત કરી શકતું નથી

હ જારો વર્ષોથી ભારતીય આધ્યાત્મિક પરંપરાઓમાં એવો દ્રઢ વિશ્વાસ રહ્યો છે કે ધ્વનિ એટલે કે અવાજમાં એક વિશેષ શક્તિ હોય છે. આપણી પ્રાચીન માન્યતા અનુસાર, મંત્ર એ માત્ર શબ્દોનો સમૂહ નથી, જો તેને યોગ્ય રીતે ગ્રહણ કરીને વારંવાર જપવામાં આવે, તો તેમાં 'મંત્રશક્તિ' પ્રગટ થાય છે. આ એક એવી સૂક્ષ્મ ઊર્જા છે, જે વ્યક્તિના મન, વિચારો અને સમગ્ર ચેતનામાં ઊંડો બદલાવ લાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
પરંતુ શું આજના આધુનિક વિજ્ઞાનને પણ એવા કોઈ પુરાવા મળ્યા છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર મંત્રનો જપ કરે ત્યારે ખરેખર કંઈક
બદલાય છે?
વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો દર્શાવે છે કે મંત્રજાપ કરવાથી ચોક્કસપણે સકારાત્મક અસર થાય છે. મંત્ર આધારિત ધ્યાન (મેડિટેશન) કરવાથી ચિંતા અને માનસિક તણાવમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. આ ઉપરાંત, ધ્યાનને લગતા કેટલાક અભ્યાસોમાં શરીરના મહત્વપૂર્ણ શારીરિક સંકેતો (માર્કર) પર પણ સુધારો નોંધાયો છે - જેમ કે બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણમાં આવવું, હૃદયના ધબકારા સ્થિર થવા અને તણાવ વધારતા'કોટસોલ' હોર્મોનનું પ્રમાણ ઘટવું.
આવું શા માટે બનતું હશે? તેનું વૈજ્ઞાનિક કારણ એ છે કે જ્યારે આપણે મંત્રનો વારંવાર જપ કરીએ છીએ, ત્યારે આમતેમ ભટકતા આપણા મનને એકાગ્ર થવા માટે એક ચોક્કસ કેન્દ્રબિંદુ મળી જાય છે. મંત્રના ઉચ્ચારણનો એક નિશ્ચિત લય (રિધમ), તેની સાથે થતો શ્વાસોચ્છવાસનો નિયમન (કંટ્રોલ્ડ બ્રિધિંગ) અને મનના ભટકાવમાં આવતો ઘટાડોઆ બધું મળીને મનને શાંતિ આપે છે તથા લાગણીઓને સંતુલિત કરવામાં મદદ કરે છે. વર્ષ ૨૦૨૨માં આવા ૫૨ જેટલા અભ્યાસોની સર્વાંગી સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી, જેમાં જાણવા મળ્યું કે મંત્રજાપથી ચિંતા, હતાશા (ડિપ્રેશન) અને તણાવમાં થોડો અથવા મધ્યમ કક્ષાનો સારો એવો લાભ થાય છે. જોકે, આ સંશોધનકારોએ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે અભ્યાસ કરવાની પદ્ધતિઓની મર્યાદાઓ અને લાંબા ગાળાના સંશોધનોના અભાવને કારણે આ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા હજુ સંપૂર્ણપણે પાકા કે નિવવાદ કહી શકાય નહીં.
પરંતુ અહીં એક મહત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે.
વિજ્ઞાન એ બાબતનો અભ્યાસ ચોક્કસપણે કરી શકે છે કે મંત્રજાપ અને ધ્યાન કરવાથી આપણા મગજ અને શરીર પર શું અસરો પડે છે. પરંતુ પરંપરાગત માન્યતા મુજબ મંત્રમાં કોઈ એવી અલૌકિક, દૈવી કે બ્રહ્માંડીય શક્તિ છે જે વ્યક્તિના ભાગ્ય કે નસીબને બદલી શકે છે - આ વાતને વિજ્ઞાન અત્યારે સાબિત કરી શકતું નથી.
તો પછી, શું'મંત્રશક્તિ' ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવે છે? આ પ્રશ્ન આજે પણ વ્યક્તિગત શ્રદ્ધા અને આધ્યાત્મિક આસ્થાનો વિષય બની રહે છે. પરંતુ એ વાત પણ એટલી જ સાચી છે કે મંત્રનું પુનરાવર્તન, તેનો લય, શ્વાસની ગતિ અને એકાગ્ર ધ્યાન માનવ મનની સ્થિતિને બદલી શકે છેઅને આ શક્યતા હવે વિજ્ઞાન માટે ઉત્સુકતા તથા ઊંડા સંશોધનનો વિષય બની ચૂકી છે.