નાટોનું ભાવિ અને વૈશ્વિક સમીકરણો : બ્રિટન-ફ્રાન્સ અલગ થવાના આરે

• પોલેન્ડમાં પેન્ટાગોન દ્વારા આયોજિત એક અતિ મહત્ત્વપૂર્ણ બેઠકમાંથી બ્રિટન અને ફ્રાન્સને બાકાત રાખવાના અહેવાલોએ ભારે ઉથલપાથલ કરી દીધી
• આ અવિશ્વાસ પાછળનું એક ઊંડું કારણ ઈરાન યુદ્ધ પણ છે. યુદ્ધમાં ટ્રમ્પે નાટોના સાથી દેશો પાસેથી સંપૂર્ણ લશ્કરી અને રાજદ્વારી સમર્થનની અપેક્ષા રાખી હતી. જોકે, લંડન અને પેરિસે વધુ સંયમ અને કૂટનીતિની તરફેણ કરીને વોશિંગ્ટનના તમામ નિર્ણયોનું આંખ મીંચીને સમર્થન કરવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો હતો : અગાઉ ૨૦૨૫ના ધ હેગ સંમેલનમાં નાટો દેશોએ સંરક્ષણ ખર્ચ વધારવા અંગે મહત્ત્વના સંકલ્પો લીધા હતા, જેમાં ૨૦૩૫ સુધીમાં પોતાના જીડીપીના ૫ ટકા સુધી સંરક્ષણ અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે ખર્ચ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો હતો. મોટાભાગના યુરોપિયન દેશો આ દિશામાં ધીમે ધીમે આગળ વધી રહ્યા છે, પરંતુ અમેરિકા તાત્કાલિક પરિણામો અને સંપૂર્ણ અમલીકરણની માંગ કરી રહ્યું છે, જેના કારણે ઘર્ષણ સર્જાઈ રહ્યું છે : નાટોની ૧૯૪૯ની વોશિંગ્ટન સંધિની કલમ ૧૩ મુજબ, જો કોઈ સભ્ય દેશ ગઠબંધન છોડવા માંગતો હોય, તો તેણે સંધિના ડિપોઝિટરી દેશને એક વર્ષ અગાઉ ઔપચારિક લેખિત નોટિસ આપવી પડે છે. આ સમય પૂરો થયા બાદ સભ્યપદ સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત થાય છે. અત્યાર સુધી બ્રિટન કે ફ્રાન્સ દ્વારા આવી કોઈ પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી નથી.

વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી અને વિશાળ લશ્કરી સંગઠન નોર્થ એટલાન્ટિક ટ્રીટી ઓર્ગેનાઇઝેશન એટલે કે નાટોના અસ્તિત્વ અને આંતરિક સ્થિરતા પર ફરી એક વખત ગંભીર પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો ઊભા થયા છે. અમેરિકી વહીવટીતંત્રના તાજેતરના કડક અને અણધાર્યા વલણને લીધે યુરોપિયન સહયોગીઓમાં અસંતોષ અને અસુરક્ષાની ભાવના પ્રબળ બની રહી છે. પોલેન્ડમાં પેન્ટાગોન દ્વારા આયોજિત એક અતિ મહત્ત્વપૂર્ણ બેઠકમાંથી બ્રિટન અને ફ્રાન્સ જેવા સ્થાપક અને પરમાણુ સંપન્ન દેશોને બાકાત રાખવાના અહેવાલોએ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી વર્તુળોમાં ભારે ઉથલપાથલ કરી દીધી છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની કડક વિદેશનીતિ, સંરક્ષણ ખર્ચમાં ત્વરિત વધારા માટેનું દબાણ અને પશ્ચિમ એશિયા સહિતના વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર સાથી દેશો વચ્ચે સર્જાયેલા મતભેદોને કારણે આ સંગઠન હવે એક નાજુક વળાંક પર આવીને ઊભું રહ્યું છે.
આ વિવાદનું તાત્કાલિક કારણ પોલેન્ડમાં યોજાનારી એક ખાસ બેઠક છે, જેનું આયોજન પેન્ટાગોનના વરિ નીતિ પ્રમુખ એલ્િબ્રિજ કોલ્બીના નેતૃત્વ હેઠળ કરવામાં આવ્યું હોવાના અહેવાલો વહેતા થયા છે. મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, આ બેઠકમાં નાટોના ભાવિ માળખા અને યુરોપિયન સુરક્ષા આર્કિટેક્ચર પર ચર્ચા કરવા માટે માત્ર અમુક પસંદગીના દેશોને જ આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું છે. આશ્ચર્યજનક રીતે, યુરોપની બે સૌથી મોટી લશ્કરી શક્તિઓ, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને ફ્રાન્સ, તેમજ બાલ્ટિક દેશોને આ મંત્રણામાંથી બહાર રાખવામાં આવ્યા છે. સામાન્ય રીતે નાટોના કોઈપણ મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય કે ભાવિ યોજનામાં તમામ દેશોની સર્વસંમતિ જરૂરી હોય છે, પરંતુ બંધ બારણે અમુક જ સભ્યો સાથે બેઠક કરવાની અમેરિકી રણનીતિએ બાકાત રખાયેલા દેશોને નારાજ અને શંકાશીલ બનાવ્યા છે.
આ બંધ બારણે યોજાનારી બેઠકમાં મુખ્યત્વે નોર્વે, સ્વીડન, ફિનલેન્ડ, પોલેન્ડ, જર્મની અને નેધરલેન્ડ્સ જેવા દેશોની ભાગીદારી હોવાનું સામે આવ્યું છે. અમેરિકી અધિકારીઓ અને તેમાં સામેલ કેટલાક રાજદ્વારીઓનો તર્ક એવો છે કે આ કોઈ નાટો વિરોધી જૂથ નથી, પરંતુ એક અનૌપચારિક 'વર્કિંગ ગૂ્રપ' છે. તેમનું કહેવું છે કે ઝડપી નિર્ણયો લેવા અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે નવી વિચારસરણી વિકસાવવા માટે એક નાના જૂથમાં ચર્ચા થવી જરૂરી છે, જેના તારણો પાછળથી સમગ્ર ગઠબંધન સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવશે. જોકે, બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને અન્ય સાથી દેશો માટે આ ખુલાસો ગળે ઉતરે તેવો નથી. તેઓ માને છે કે આવા મહત્વના વિષયો પર ગુપ્તતા રાખીને નિર્ણય લેવાની આ પ્રક્રિયા ગઠબંધનની એકતા અને પારદર્શિતાને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે.
આ અવિશ્વાસ પાછળનું એક ઊંડું કારણ તાજેતરના સમયમાં પશ્ચિમ એશિયા, ખાસ કરીને ઈરાન સાથે સર્જાયેલી લશ્કરી પરિસ્થિતિ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પ્રશાસને આ બાબતે આક્રમક વલણ અપનાવ્યું હતું અને નાટોના સાથી દેશો પાસેથી સંપૂર્ણ લશ્કરી અને રાજદ્વારી સમર્થનની અપેક્ષા રાખી હતી. જોકે, લંડન અને પેરિસે વધુ સંયમ અને કૂટનીતિની તરફેણ કરીને વોશિંગ્ટનના તમામ નિર્ણયોનું આંખ મીંચીને સમર્થન કરવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો હતો. આ રાજદ્વારી મતભેદ અમેરિકી પ્રશાસનને અણગમતો લાગ્યો હતો, જેના પરિણામે ટ્રમ્પે જાહેરમાં ચીમકી આપી હતી કે જે સાથીઓ સંકટના સમયે અમેરિકી હિતો સાથે અડીખમ ઊભા રહેતા નથી, તેમની સાથેના સુરક્ષા સંબંધોની પુન:સમીક્ષા કરવામાં આવશે.
અમેરિકાના સંરક્ષણ મંત્રી પીટ હેગસેથના નિવેદનો પણ આ નવી નીતિને સ્પષ્ટપણે ઉજાગર કરે છે. તેમના મતે, અમેરિકા હવે એવા સાથી દેશોને વિશેષ પ્રોત્સાહન અને મહત્ત્વ આપશે જે અમેરિકી પ્રાથમિકતાઓ અને વૈશ્વિક રણનીતિને સક્રિય ટેકો પૂરો પાડે છે. જે દેશો અમેરિકા સાથે સુમેળ સાધવામાં નિષ્ફળ રહે છે અથવા તેના વૈશ્વિક અભિયાનોનો વિરોધ કરે છે, તેમને સંરક્ષણ સહયોગમાં પરિણામો ભોગવવા પડી શકે છે. ટ્રમ્પની આ 'ગુડ એન્ડ બેડ એલાઇઝ' એટલે કે સારા અને ખરાબ સાથીઓની વિભાજનકારી નીતિએ નાટોની મૂળ વિચારધારા કે એક પર હુમલો એ બધા પર હુમલો ગણાશે, તેના સામૂહિક સુરક્ષાના પાયાને હચમચાવી દીધો છે.
નાટો દેશો વચ્ચે નાણાકીય બોજની વહેંચણી લાંબા સમયથી વિવાદનું કેન્દ્ર રહી છે. અગાઉ ૨૦૨૫ના ધ હેગ સંમેલનમાં નાટો દેશોએ સંરક્ષણ ખર્ચ વધારવા અંગે મહત્ત્વના સંકલ્પો લીધા હતા, જેમાં ૨૦૩૫ સુધીમાં પોતાના જીડીપીના ૫ ટકા સુધી સંરક્ષણ અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે ખર્ચ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો હતો. આ લક્ષ્યાંક મુજબ સભ્ય દેશોએ ઓછામાં ઓછા ૩.૫ ટકા નાણાં મુખ્ય સૈન્ય જરૂરિયાતો માટે અને બાકીના ૧.૫ ટકા સાયબર, સરહદી અને વ્યાપક સુરક્ષા જરૂરિયાતો માટે ફાળવવાના હતા. મોટાભાગના યુરોપિયન દેશો આ દિશામાં ધીમે ધીમે આગળ વધી રહ્યા છે, પરંતુ અમેરિકા તાત્કાલિક પરિણામો અને સંપૂર્ણ અમલીકરણની માંગ કરી રહ્યું છે, જેના કારણે બંને પક્ષો વચ્ચે સતત ઘર્ષણ સર્જાઈ રહ્યું છે.
હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે શું ખરેખર બ્રિટન અને ફ્રાન્સ નાટોમાંથી અલગ થઈ જશે? હાલના સંજોગોમાં આ પ્રશ્નનો વાસ્તવિક જવાબ 'ના' છે. કોઈ એક કે બે વહીવટી બેઠકોમાંથી બાકાત રહેવું અને ઔપચારિક રીતે લશ્કરી સંધિમાંથી બહાર નીકળી જવું એ બે તદ્દન અલગ વિષયો છે. બ્રિટન કે ફ્રાન્સ તરફથી સંગઠન છોડવાનો કોઈ સત્તાવાર સંકેત કે નિવેદન આવ્યું નથી. બંને દેશો જાણે છે કે રશિયા તરફથી ઊભા થયેલા યુક્રેન સંકટ અને વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે સામૂહિક સુરક્ષા છત્ર ગુમાવવું યુરોપિયન ક્ષેત્ર માટે ખૂબ જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.
કાનૂની દ્રષ્ટિએ પણ નાટોમાંથી બહાર નીકળવું કોઈ તાત્કાલિક કે સરળ પ્રક્રિયા નથી. નાટોની ૧૯૪૯ની વોશિંગ્ટન સંધિની કલમ ૧૩ મુજબ, જો કોઈ સભ્ય દેશ ગઠબંધન છોડવા માંગતો હોય, તો તેણે સંધિના ડિપોઝિટરી દેશ એટલે કે અમેરિકાને એક વર્ષ અગાઉ ઔપચારિક લેખિત નોટિસ આપવી પડે છે. આ નોટિસ સુપરત કર્યાના પૂરા બાર મહિના પછી જ સભ્યપદ સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત થાય છે. અત્યાર સુધી બ્રિટન કે ફ્રાન્સ દ્વારા આવી કોઈ પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી નથી, તેથી તેમના તાત્કાલિક બહાર નીકળવાની અટકળો માત્ર રાજદ્વારી દબાણ સર્જવા પૂરતી સીમિત જણાય છે.
આ તમામ તણાવ છતાં, સમગ્ર નાટો સંગઠન તૂટી જવાની કગાર પર પહોંચી ગયું છે તેવું માનવું અપરિપક્વ ગણાશે. હકીકતમાં આ પરિસ્થિતિ શીતયુદ્ધ પછી અમેરિકા અને પશ્ચિમી યુરોપ વચ્ચે સંરક્ષણ સ્વાતંત્ર્ય અંગે ચાલી રહેલા સંઘર્ષનું એક નવું સ્વરૂપ છે. ૨૦૨૬ના વર્તમાન સમયગાળામાં પણ ગઠબંધન પોતાની સંયુક્ત ક્ષમતાઓ અને ક્ષેત્રીય તૈયારીઓ વધારવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. અંકારા ખાતે યોજાયેલી શિખર બેઠક બાદ નાટોના મહાસચિવ માર્ક રુટેએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે યુરોપિયન દેશો અને કેનેડા પોતાના સંરક્ષણ બજેટમાં ઝડપી વધારો કરી રહ્યા છે અને સંગઠન ૨૦૩૫ સુધીના નિર્ધારિત નાણાકીય લક્ષ્યાંકો પ્રાપ્ત કરવા માટે સક્રિય છે.
એકંદરે, વર્તમાન સંકટ એ સંસ્થાકીય વિઘટન નહીં પરંતુ ગંભીર વ્યૂહાત્મક ખેંચતાણનું પ્રતિબિંબ છે. અમેરિકા પોતાના વૈશ્વિક રાજકીય પ્રભાવ અને ખર્ચના બોજને સંતુલિત કરવા માટે સાથી દેશો પર આક્રમક રીતે દબાણ લાવી રહ્યું છે, જ્યારે બ્રિટન અને ફ્રાન્સ જેવા સક્ષમ દેશો સાર્વભૌમત્વ અને સ્વતંત્ર વ્યૂહાત્મક નિર્ણયો લેવાના અધિકારનું રક્ષણ કરવા મક્કમ છે. પોલેન્ડની બેઠક અંગેનો વિવાદ એ બાબતનો મજબૂત સંકેત આપે છે કે ભવિષ્યમાં યુરોપે પોતાની સુરક્ષા માટે માત્ર અમેરિકી છત્ર પર નિર્ભર રહેવાને બદલે સ્વનિર્ભર સુરક્ષા વિકલ્પો તરફ વધુ ઝડપથી પગલાં ભરવા પડશે.

બ્રિટન અને ફ્રાન્સ સ્વતંત્ર તથા સક્ષમ સુરક્ષા માળખું ઊભું કરી શકે છે
અમેરિકાની સુરક્ષા ગેરંટી અનિશ્ચિત બનતાં, ફ્રાન્સ અને બ્રિટન (યુકે) યુરોપમાં એક સ્વાયત્ત અને સક્ષમ સુરક્ષા માળખું ઊભું કરવાની આગેવાની લઈ શકે છે. યુરોપની બે સૌથી મોટી પરમાણુ અને પરંપરાગત લશ્કરી સત્તાઓ હોવાને કારણે બંને દેશો મુખ્યત્વે ચાર વ્યૂહાત્મક સ્તંભો દ્વારા આ વ્યવસ્થા બનાવી શકે છે.
સંયુક્ત પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતા: અમેરિકાના પરમાણુ છત્ર વિના યુરોપનું રક્ષણ કરવા માટે ફ્રાન્સ અને યુકે પોતાના સ્વતંત્ર પરમાણુ શસ્ત્રાગારોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. બંને દેશો ૨૦૧૦ના 'લેન્કેસ્ટર હાઉસ કરાર'ને વિસ્તૃત કરીને સમગ્ર યુરોપિયન ખંડને પોતાના સામૂહિક પરમાણુ સંરક્ષણ હેઠળ લાવવાની ઔપચારિક ઘોષણા કરી શકે છે, જે રશિયા કે અન્ય બાહ્ય જોખમો સામે નિર્ણાયક ઢાલ બનશે.
સંયુક્ત દળો અને ઝડપી પ્રતિક્રિયા : બંને દેશો પાસે અગાઉથી અસ્તિત્વમાં રહેલા 'કમ્બાઈન્ડ જોઈન્ટ એક્સપિડિશનરી ફોર્સ' (ભવઈખ) જેવા માળખાને મોટા પાયે સક્રિય કરી શકાય છે. યુરોપિયન યુનિયન (ઈેં) ના અન્ય સભ્યો, ખાસ કરીને જર્મની અને પોલેન્ડ સાથે મળીને આ દળને ૫૦,૦૦૦ થી વધુ સૈનિકોના સ્થાયી યુરોપિયન રિસ્પોન્સ ફોર્સમાં ફેરવી શકાય છે, જે અમેરિકી કમાન્ડ વિના ત્વરિત કાર્યવાહી કરી શકે.
રિસોર્સ અને લોજિસ્ટિક્સ સ્વાયત્તતા : યુરોપ હાલમાં વ્યૂહાત્મક એરલિફ્ટ, રિકોનિસન્સ અને સેટેલાઇટ ઇન્ટેલિજન્સ માટે અમેરિકા પર વધુ પડતું નિર્ભર છે. યુકે અને ફ્રાન્સ સંયુક્ત રીતે ઉપગ્રહ દેખરેખ, ઇન્ટેલિજન્સ શેરિંગ અને ભારે લશ્કરી પરિવહનમાં રોકાણ વધારીને આ મહત્વપૂર્ણ અંતર પૂરી શકે છે.
સંરક્ષણ ઉદ્યોગનું એકીકરણ : અમેરિકી શસ્ત્રો પરની નિર્ર્ભરતા ઘટાડવા માટે આગામી પેઢીના ફાઇટર જેટ્સ (જેમ કે ખભછજી અને ય્ભછઁ પ્રોજેક્ટ્સ), એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ અને આર્ટિલરીનું યુરોપિયન સ્તરે સંયુક્ત ઉત્પાદન અનિવાર્ય બનશે.
જોકે, બ્રેક્ઝિટ પછીના રાજદ્વારી સંબંધો અને વિશાળ નાણાકીય ખર્ચ આ માર્ગમાં મોટા પડકારો છે. છતાં, લંડન અને પેરિસ પોતાના વ્યૂહાત્મક મતભેદો ભૂલીને સાથે આવે, તો તેઓ નાટોના પૂરક અથવા તેના વિકલ્પ તરીકે એક મજબૂત અને સ્વનિર્ભર યુરોપિયન સુરક્ષા આર્કિટેક્ચર બનાવી શકે છે.