ઉત્તરાખંડના સરોવર પણ નેપાળની જેમ તારાજી સર્જશે? ખતરાની ઓળખ 2 વર્ષ પહેલા થઈ છતાં જરૂરી ઉપાયો ન થયા

Uttarakhand Glacial Lakes Threaten Nepal Like Flood: નેપાળમાં હિમાલયમાંથી આવેલા વિનાશકારી જળપ્રલય અને સૈલાબે મચાવેલી ભયાનક તબાહી બાદ વૈજ્ઞાનિકોએ હિમાલય ક્ષેત્રમાં સ્થિત ગ્લેશિયર સરોવરો અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. વૈજ્ઞાનિકોની આ ચિંતા ખાસ કરીને ઉત્તરાખંડના હિમાલયી ક્ષેત્ર માટે અત્યંત સંવેદનશીલ છે, કારણ કે ભૂતકાળમાં કેદારનાથ ત્રાસદી, ધરાલી આપત્તિ, રૈણી આપત્તિ અને તમક નાળાના સૈલાબ જેવી અનેક ભીષણ કુદરતી હોનારતો ઉત્તરાખંડ વેઠી ચૂક્યું છે.

ઉત્તરાખંડમાં ગ્લેશિયર સરોવરોની સ્થિતિ અને આંકડાકીય વિગત

સરોવરોની વધતી સંખ્યા અને વ્યાપ: ઉત્તરાખંડમાં હાલમાં ગ્લેશિયર સરોવરોની કુલ સંખ્યા 1,290 પર પહોંચી છે અને તેમનો વિસ્તાર 8.1% જેટલો વધી ગયો છે. વર્ષ 2015માં વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હિમાલયન જીઓલોજીના અભ્યાસ વખતે આ સંખ્યા 1,266 હતી.

વિશાળ કદના સરોવરો: ઉત્તરાખંડમાં આવેલા સરોવરો પૈકી 426 સરોવરો એવા છે જેનું કદ 1,000 ચોરસ મીટર કરતાં પણ વધુ મોટું છે.

ગ્લોબલ વોર્મિંગની અસર: ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને ક્લાઈમેટ ચેન્જના કારણે ગ્લેશિયર્સ પીગળીને પાછળ હટી રહ્યા છે, જેના કારણે ગ્લેશિયરના મુખ આગળ અત્યંત જોખમી સરોવરોનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે.

નદી બેસિન મુજબ ઉત્તરાખંડના ગ્લેશિયર સરોવરો

ઉત્તરાખંડના વિવિધ નદી બેસિનમાં નોંધાયેલા ગ્લેશિયર સરોવરોની વિગત નીચે મુજબ છે:

• અલકનંદા બેસિન: 635 ગ્લેશિયર સરોવરો
• ભાગીરથી બેસિન: 306 ગ્લેશિયર સરોવરો
• ગોરી ગંગા બેસિન: 92 ગ્લેશિયર સરોવરો
• ધૌલી ગંગા બેસિન: 75 ગ્લેશિયર સરોવરો
• ટોન્સ બેસિન: 52 ગ્લેશિયર સરોવરો
• કુટિયાંગતિ બેસિન: 45 ગ્લેશિયર સરોવરો
• ભીલંગના બેસિન: 22 ગ્લેશિયર સરોવરો
• મંદાકિની બેસિન: 19 ગ્લેશિયર સરોવરો
• યમુના બેસિન: 13 ગ્લેશિયર સરોવરો
• પિંડારી બેસિન: 7 ગ્લેશિયર સરોવરો

NDMA દ્વારા 13 અતિ-સંવેદનશીલ સરોવરોનું 3 કેટેગરીમાં વર્ગીકરણ

વર્ષ 2024માં રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પ્રાધિકરણ (NDMA) એ ઉત્તરાખંડ રાજ્ય આપત્તિ પ્રાધિકરણને 13 અતિ-સંવેદનશીલ ગ્લેશિયર સરોવરો વિશે રિપોર્ટ આપ્યો હતો, જેને ત્રણ કેટેગરીમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે:

• કેટેગરી A (અતિ સંવેદનશીલ - સૌથી વધુ ખતરો): 5 સરોવરો (જેમાં 4 પિથોરાગઢ જિલ્લામાં અને 1 ચમોલી જિલ્લામાં છે).
• કેટેગરી B (મધ્યમ સંવેદનશીલ): 4 સરોવરો (1 ચમોલી, 1 ટિહરી અને 2 પિથોરાગઢમાં).
• કેટેગરી C (ઓછી સંવેદનશીલ): 4 સરોવરો (ઉત્તરકાશી, ચમોલી અને ટિહરી જિલ્લામાં).

મુખ્ય જિલ્લાઓ અને સરોવરો:

• ચમોલી: વસુધારા તાલ અને અન્ય ત્રણ સરોવર
• પિથોરાગઢ: માબાંગ, પ્યુન્ગરૂ અને અન્ય ચાર સરોવર
• ઉત્તરકાશી: કેદાર તાલ
• ટિહરી: માસુરી તાલ
• બાગેશ્વર: નાગકુંડ

₹30 કરોડનો પ્રોજેક્ટ, ફંડની ફાળવણી અને હાલની સ્થિતિ

પ્રોજેક્ટ મંજૂરી: સંભવિત જોખમોને સમયસર ટાળવા, વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ, જોખમ આકલન અને અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ વિકસાવવા માટે NDMA એ વર્ષ 2024માં ઉત્તરાખંડ માટે ₹30 કરોડનો પ્રોજેક્ટ મંજૂર કર્યો હતો.

શેરિંગ પેટર્ન: આ યોજનામાં 90% રકમ (₹27 કરોડ) કેન્દ્ર સરકાર અને 10% રકમ (₹3 કરોડ) ઉત્તરાખંડ સરકાર વહન કરશે. પ્રથમ હપ્તા પેટે ભારત સરકાર તરફથી ₹8.10 કરોડની રકમ પણ મળી ચૂકી છે.

પૂર્ણ થયેલા અભ્યાસ: 2024થી 2026 વચ્ચે ચમોલીના વસુધારા તાલ તેમજ પિથોરાગઢના માબાંગ, સ્યુંતિયાંકતિ અને પ્યુન્ગરૂ સરોવરનો ગ્લેશિયોલોજિકલ અને બાથિમેટ્રી અભ્યાસ પૂર્ણ કરાયો છે.

વિલંબ: મોનિટરિંગ માટે વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટને નોડલ વિભાગ બનાવવામાં આવ્યો હોવા છતાં, ઓળખના 2 વર્ષ પછી પણ હજુ સુધી જરૂરી સાધનો લગાવવાની પ્રક્રિયા જમીની સ્તરે શરૂ થઈ શકી નથી.

તંત્રની તૈયારીઓ અને ઉપકરણો લગાવવામાં નડતા મુખ્ય પડકારો

• આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સચિવનું નિવેદન: આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વિભાગના સચિવ સુમને જણાવ્યું કે સંવેદનશીલ ગ્લેશિયર સરોવરોની સતત દેખરેખ, અત્યાધુનિક સેન્સર્સ, અર્લી વોર્નિંગ ઉપકરણોની સ્થાપના, રિયલ-ટાઇમ ડેટા સિસ્ટમ, વૈકલ્પિક સંચાર માધ્યમો તેમજ સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર અને નાગરિકોને જાગૃત કરવાની વ્યવસ્થાઓ મજબૂત કરવામાં આવી રહી છે.
• વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ડિરેક્ટરની સ્પષ્ટતા: વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ડિરેક્ટર ડૉ. વિનીત કુમાર ગેહલોતના જણાવ્યા અનુસાર, સૌથી મોટું કામ અર્લી વોર્નિંગ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ લગાવવાનું બાકી છે. આ વિસ્તારોમાં મોબાઇલ નેટવર્ક ન હોવાથી સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન અનિવાર્ય છે જે ઘણું મોંઘું છે. આ ઉપરાંત, માઇનસ તાપમાન અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓમાં યોગ્ય બેટરી પાવર ન મળવો એ ઉપકરણો લગાવવામાં મોટો અંતરાય બની રહ્યો છે. જોકે આગામી મહિનાઓમાં કામગીરી આગળ ધપાવવાની આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.