Explainer: સીમાંકનનો સંગ્રામ: 850 બેઠકોનું લક્ષ્ય અને NDA સામે 'ઉત્તર-દક્ષિણ'નો બંધારણીય કોયડો

850 Seats, NDA’s Ultimate Federal Litmus Test: ભારતીય રાજકારણમાં આગામી સમયમાં એક ઐતિહાસિક પરિવર્તન થવા જઈ રહ્યું છે. એનડીએ સરકાર સંસદની બેઠકોની સંખ્યામાં મોટો વધારો કરવા અને મહિલા અનામતને વાસ્તવિકતા બનાવવા માટે કમર કસી રહી છે. નવી દિલ્હીના ભવ્ય સંસદ ભવનમાં લોકસભાની બેઠકો 543 થી વધારીને 850 કરવાના આ ભગીરથ કાર્ય પાછળ માત્ર આંકડાની રમત નથી, પરંતુ બંધારણીય નિયમો, કાયદા અને ઉત્તર-દક્ષિણ રાજ્યો વચ્ચેના સંતુલનનો એક જટિલ કોયડો પણ છે.

1. બહુમતીનું ગણિત: NDA માટે આંકડાકીય પડકાર
   કેન્દ્ર સરકાર વર્ષ 2029 થી મહિલા અનામત લાગુ કરવા માટે નવું બંધારણીય સુધારા બિલ અને બેઠકો વધારવા માટે સીમાંકન બિલ (Delimitation Bill) રજૂ કરવાની યોજના બનાવી રહી છે. આ કાયદાઓને પસાર કરવા માટે સંસદના બંને ગૃહોમાં બે તૃતીયાંશ બહુમતી અનિવાર્ય છે. ભૂતકાળમાં 131મો બંધારણીય સુધારો બિલ સંખ્યાના અભાવે નિષ્ફળ ગયો હતો, જેથી સરકાર આ વખતે નવી વ્યૂહરચના ઘડી રહી છે.

• લોકસભાનું સમીકરણ: કુલ 543 બેઠકોમાંથી બે તૃતીયાંશ બહુમતી મેળવવા માટે 360 સાંસદોના સમર્થનની જરૂર છે. હાલમાં NDA પાસે 319 સાંસદોનું સંખ્યાબળ છે (જેમાં તૃણમૂલના 20 અને શિવસેના UBT ના 6 સાંસદો પણ સામેલ છે). આ જોતાં સરકારને હજુ વધુ 41 સાંસદોની જરૂર પડશે.
• રાજ્યસભાનું સમીકરણ: અહીં બે તૃતીયાંશ બહુમતી સાબિત કરવા 161 સાંસદોના ટેકાની જરૂર છે, જ્યારે એનડીએ પાસે હાલમાં 152 સાંસદો છે. એટલે કે 9 સાંસદો ખૂટે છે.

સરકારની વ્યૂહરચના: આ સ્થિતિમાં સરકારને વિપક્ષોના પ્રત્યક્ષ સમર્થનની જરૂર પડે અથવા મતદાન સમયે વિપક્ષી સાંસદો 'વોકઆઉટ' કરે તેવી સ્થિતિ ઊભી કરવી પડશે, જેથી ગૃહની હાજર સંખ્યા ઘટતાં બે તૃતીયાંશનો આંકડો સરળતાથી મેળવી શકાય.

2. બંધારણીય અવરોધો અને કલમ 81ની ગૂંચવણ
   આ સમગ્ર વિવાદના મૂળમાં ભારતીય બંધારણની કલમ 81 ની બે મુખ્ય જોગવાઈ છે, જે સીમાંકન પ્રક્રિયાને નિયંત્રિત કરે છે.

• આંતર-રાજ્ય બેઠક ફાળવણી (કલમ 81(2)(a)): આ નિયમ મુજબ, દરેક રાજ્યને તેની વસ્તીના પ્રમાણમાં લોકસભાની બેઠકો મળવી જોઈએ. રાજ્યો વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે વર્ષ 1971 ની વસ્તી ગણતરીના આધારે બેઠકો ફાળવાઈ છે. દેશમાં વસ્તી નિયંત્રણનું સંતુલન ન બગડે તે માટે આ બેઠકોની સંખ્યાને આગામી વર્ષ 2026 સુધી (એટલે કે કુલ 50 વર્ષ માટે) સ્થિર રાખવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. આ નિર્ણય ઈતિહાસમાં બે વાર લેવામાં આવ્યો – પહેલી વાર 1976 માં ઇન્દિરા ગાંધી સરકાર દ્વારા (25 વર્ષ માટે) અને બીજી વાર 2001 માં વાજપેયી સરકાર દ્વારા (બીજા 25 વર્ષ માટે). આ સ્થિરતા વર્ષ 2026 માં થઈ રહેલી વસ્તી ગણતરીના આંકડા આવ્યા બાદ સમાપ્ત થઈ જશે.
• રાજ્યેતર આંતરિક સીમાંકન: આ નિયમ રાજ્યની અંદરના વિવિધ મતવિસ્તારોની ભૌગોલિક સીમાઓ નક્કી કરે છે જેથી દરેક વિસ્તારમાં વસ્તીનું પ્રમાણ સમાન રહે. હાલમાં આ માટે વર્ષ 2001 ની વસ્તી ગણતરીનો આધાર લેવાય છે. નવા બિલમાં આ ગણતરી વર્ષ 2011 ના આંકડા પર આધારિત રાખવાનું આયોજન હોઈ શકે છે.

2. વસ્તી ગણતરીની કટોકટી અને ઉત્તર-દક્ષિણનો વિવાદ
   જો સરકાર વર્ષ 2011 ની વસ્તી ગણતરીના આધારે સીધું સીમાંકન લાગુ કરે, તો ઉત્તર ભારત (જેમ કે ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર) ની વસ્તી ઝડપથી વધી હોવાથી ત્યાંની બેઠકો ખૂબ વધી જશે. તેની સામે, વસ્તી નિયંત્રણની નીતિઓ ખૂબ સારી રીતે લાગુ કરી છે એવા તમિલનાડુ અને કેરળ જેવા દક્ષિણના રાજ્યોની બેઠકો રાજકીય હિસ્સેદારીની દ્રષ્ટિએ ઓછી થઈ જશે.
   તમિલનાડુની ડીએમકે (જેની પાસે 22 લોકસભા સાંસદો છે) આ જ કારણસર વર્તમાન સ્થિતિ જાળવી રાખવાની માંગ કરી રહી છે, જેથી વસ્તી નિયંત્રણનું સારું પરિણામ મેળવનારા રાજ્યોએ રાજકીય નુકસાન ન વેઠવું પડે.
3. સંભવિત ઉકેલ અને બદલાતા રાજકીય સમીકરણો
   પ્રાદેશિક પક્ષોનો ટેકો મેળવવા અને દક્ષિણના રાજ્યોનો અસંતોષ દૂર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર કલમ 81 માં સુધારો કરીને હાલના બેઠક ગુણોત્તર (રેશિયો) ને આગામી થોડા દાયકા માટે લંબાવી શકે છે.

બીજી તરફ, તમિલનાડુમાં સી. જોસેફ વિજયની પાર્ટી 'ટીવીકે'ના આગમનથી રાજકીય સમીકરણો બદલાયા છે, જેના કારણે ભાજપ પ્રત્યે ડીએમકેના કડક વલણમાં થોડી નરમાઈ જોવા મળી રહી છે. જો સરકાર રાજ્યોની આંતરિક સીમાઓ માટે વર્ષ 2011 ની વસ્તી ગણતરીનો ઉપયોગ કરે, તો વિપક્ષી પક્ષોમાં વ્યાપક સંમતિ સાધવી સરળ બની રહેશે.

નોંધનીય છે કે, એનડીએ માટે 850 બેઠકોનું આ લક્ષ્ય માત્ર એક કાયદાકીય પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ ભારતના સંઘીય માળખા (Federal Structure) અને પ્રાદેશિક સંતુલન જાળવી રાખવાની સૌથી મોટી અગ્નિપરીક્ષા સમાન છે.