ખતરામાં દેવભૂમિ ઉત્તરાખંડના 23 મોટા ગ્લેશિયર, 25 કિલોમીટર સુધી બરફ પીગળતા વધી ચિંતા!

Uttarakhand Glaciers Melting: ઉત્તરાખંડમાં જળવાયુ પરિવર્તન અને પર્યાવરણ સાથે જોડાયેલી એક ચિંતાજનક તસવીર સામે આવી છે. આનાથી વૈજ્ઞાનિકોની સાથે પર્યાવરણવિદોની ચિંતા પણ વધી ગઈ છે. ભારતીય મધ્ય હિમાલયમાં ગ્લેશિયરો ઝડપથી પાછળ હટી રહ્યા છે. આ વાત એક નવી વૈજ્ઞાનિક સમીક્ષામાં સામે આવી છે. UPES, દેહરાદૂન અને વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હિમાલયન જીયોલોજીના સંશોધકોની આ સમીક્ષા 15 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ડિસ્કવર જીઓ સાયન્સ (Discover Geoscience) માં પ્રકાશિત થઈ છે.

રિસર્ચમાં સામે આવ્યા ચોંકાવનારા તથ્યો

આ અભ્યાસમાં 1990–2024 વચ્ચે પ્રકાશિત રિસર્ચ, ફિલ્ડ સર્વે, સેટેલાઇટ ઈમેજરી, DEM અને અન્ય અભ્યાસોનો સમન્વય કરવામાં આવ્યો છે. સમીક્ષામાં 23 મુખ્ય ગ્લેશિયરો માટે કુલ 25,621.01 મીટરનો ઘટાડો (cumulative recession) નોંધવામાં આવ્યો છે. અભ્યાસના એક ભાગમાં સરેરાશ પાછળ હટવાનો દર (Retreat Rate) 23.23 મીટર પ્રતિ વર્ષ બતાવવામાં આવ્યો છે, જ્યારે પાછળથી રિપોર્ટની સમરી ટેબલમાં આ દર 24.63 મીટર પ્રતિ વર્ષ આપવામાં આવ્યો છે, એટલે કે રિપોર્ટની અંદર આ સરેરાશને લઈને વિસંગતતા જોવા મળે છે.

સૌથી ઝડપી પાછળ હટી રહ્યા છે આ ગ્લેશિયર

ટિહરી ગઢવાલનો ખાતલિંગ ગ્લેશિયર (Khatling Glacier) સૌથી ઝડપથી પાછળ હટતા ગ્લેશિયરોમાં સામેલ છે, જેનો 1965–2014 દરમિયાન સરેરાશ પાછળ હટવાનો દર 88 મીટર પ્રતિ વર્ષ નોંધાયો હતો, અને આ સમયગાળામાં તે લગભગ 4.34 કિમી પાછળ હટ્યો હતો, જેના લીધે ગ્લેશિયર નાના ભાગોમાં વિભાજિત (Fragmented) થઈ ગયો.

પિંડારી (Pindari) માટે 2000–2018માં 45.8 મીટર/વર્ષ, મિલામ (Milam) માટે 1972–2018માં 37.8 મીટર/વર્ષ, ગંગોત્રી (Gangotri) માટે 1935–2004માં લગભગ 22 મીટર/વર્ષ, ચોરાબાડી (Chorabari) માટે 6.8 મીટર/વર્ષ અને ભાગીરથી (Bhagirathi) માટે 3.7 મીટર/વર્ષનો દર નોંધાયો છે. સતોપંથ (Satopanth)ના અલગ-અલગ અભ્યાસોમાં અલગ દરો મળ્યા છે.

ગ્લેશિયર પીગળવાનો દર તાપમાન પર નિર્ભર નહીં

અભ્યાસ અનુસાર ગ્લેશિયરોનો પીગળવાનો દર માત્ર તાપમાન પર નિર્ભર નથી કરતો. સુપ્રાગ્લેશિયર કાટમાળ (બરફની સપાટી પર જમા પથ્થર અને કચરો) ઘણા ગ્લેશિયરોમાં ઇન્સ્યુલેશનનું કામ કરે છે, અને સપાટીના પીગળવાના દરને ધીમું કરી શકે છે.

રિપોર્ટમાં અનેક ચોંકાવનારા દાવા

ગ્લેશિયરની ઊંચાઈ, ઢાળ, કદ અને દિશા (orientation) પણ મહત્વપૂર્ણ છે. સમીક્ષામાં દક્ષિણ તરફના (south-facing) ગ્લેશિયરોમાં લગભગ 18% સંકોચનનો ઉલ્લેખ છે. મિલામ ગ્લેશિયરમાં 2004 થી 2014 વચ્ચે લગભગ 480 મીટર રીટ્રીટ નોંધાયું, અને તેની સામે લગભગ 47 ગ્લેશિયર સરોવરો (lakes) બન્યા હોવાની માહિતી આપવામાં આવી છે. રિપોર્ટ અનુસાર લેક ગ્લેશિયરનો સરેરાશ રીટ્રીટ રેટ લગભગ 34.9 મીટર/વર્ષ, જ્યારે જમીની ગ્લેશિયરનો દર લગભગ 22.5 મીટર/વર્ષ રહ્યો હતો.

વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકોના મતે ઉત્તરાખંડના અપર અલકનંદા બેસિનમાં 1994 થી 2020 વચ્ચે ગ્લેશિયર વિસ્તારમાં 4.2 ± 2.9% નો ઘટાડો નોંધાયો છે. આ જ વિસ્તારમાં સ્નાઉટ રીટ્રીટ રેટ લગભગ 9.3 મીટર/વર્ષથી વધીને 13.3 મીટર/વર્ષ થયો છે. 1994 પછી સ્નોલાઇન લગભગ 100 મીટર ઉપર ગઈ છે, અને 0.5 ચોરસ કિમીથી નાના ગ્લેશિયરોના ક્ષેત્રફળમાં 15% સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો છે.