બીજાનો ધુમાડો તમારા ફેફસાં બગાડે છે! જાણો કેમ સ્મોકર કરતા બાજુમાં ઉભેલા વ્યક્તિને વધુ નુકસાન થાય છે

Second Hand Smoke Risk: જો તમે સિગારેટ નથી પીતા, તોપણ ધૂમ્રપાન સાથે જોડાયેલી ગંભીર બીમારીઓની ચપેટમાં આવી શકો છો. The Lancetમાં પ્રકાશિત એક સ્ટડી પ્રમાણે બીજાની સિગારેટનો ધુમાડો એટલે કે સેકન્ડ-હેન્ડ સ્મોક દર વર્ષે લગભગ 17 લાખ લોકોનો જીવ લઈ રહ્યો છે. સૌથી વધુ જોખમ બાળકો, મહિલાઓ અને હૃદયના દર્દીઓ પર તોળાઈ રહ્યું છે.

આપણામાંથી ઘણા લોકો એવા છે જેમણે જિંદગીમાં ક્યારેય બીડી કે સિગારેટને હાથ પણ નથી લગાડ્યો. આપણને લાગે છે કે જ્યારે આપણે વ્યસન જ નથી કરતા, તો આપણા ફેફસાં અને હૃદય બિલકુલ સુરક્ષિત છે. પરંતુ જરા વિચારો. શું તમારા ઘરમાં, બસ સ્ટેન્ડ પર, ચાની દુકાને કે પછી ઓફિસની બહાર કોઈ અન્ય વ્યક્તિ તમારી બાજુમાં ઊભા રહીને ધુમાડો ઉડાડી રહી છે? જો હા, તો તમે અજાણતા જ, મોતના એ ફંદામાં ફસાઈ રહ્યા છો જેને મેડિકલ ભાષામાં 'સેકન્ડ-હેન્ડ સ્મોક' કે પેસિવ સ્મોકિંગ કહેવામાં આવે છે.

વિશ્વના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત મેડિકલ જર્નલ 'ધ લેન્સેટ'ની એક તાજેતરની અને ખૂબ જ ચોંકાવનારી સ્ટડી સામે આવી છે. આ રિપોર્ટના આંકડા એટલા ડરામણા છે કે કોઈના પણ રુવાંડાં ઊભાં થઈ જાય. રિપોર્ટ જણાવે છે કે એકલા વર્ષ 2023માં વિશ્વભરમાંથી લગભગ 17 લાખ (1.66 મિલિયન) નિર્દોષ લોકોના જીવ માત્ર એટલા માટે ગયા કારણ કે તેઓ બીજાએ છોડેલા સિગારેટના ધુમાડાથી પ્રદૂષિત હવામાં શ્વાસ લઈ રહ્યા હતા. એટલે કે સિગારેટ કોઈ બીજાએ સળગાવી અને સજા કોઈ નિર્દોષે ભોગવવી પડી.

270 કરોડ લોકો રોજ લઈ રહ્યા છે ઝેરી ધુમાડો

લેન્સેટના આ રિસર્ચમાં 1990થી લઈને 2023 સુધી એટલે કે પૂરા 33 વર્ષ દરમિયાન વિશ્વના 204 દેશો અને વિસ્તારોના આંકડાઓની ઝીણવટભરી તપાસ કરવામાં આવી છે. તેના પરિણામો દર્શાવે છે કે આજે પણ સમગ્ર વિશ્વમાં 2.7 અબજ (270 કરોડ)થી વધુ લોકો બીજાના તમાકુના ધુમાડામાં શ્વાસ લેવા મજબૂર છે.

સૌથી દુઃખદ પાસું એ છે કે આ ઝેરી હવાનો ભોગ બનનારાઓમાં 76 કરોડથી વધુ નાના બાળકો સામેલ છે, જેમની ઉંમર 14 વર્ષથી પણ ઓછી છે.

વર્ષ 2023માં વિશ્વભરમાં તમાકુ અને ધૂમ્રપાનથી જોડાયેલી બીમારીઓને કારણે કુલ લગભગ 80 લાખ લોકોએ દમ તોડ્યો હતો. આમાંથી લાખો લોકો એવા હતા જેમણે પોતે ક્યારેય સિગારેટ પીધી નહોતી.

ડોક્ટર્સનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે, સેકન્ડ-હેન્ડ સ્મોકનો કોઈ સુરક્ષિત દાયરો કે 'સેફ લેવલ' હોતું જ નથી. તમે ભલે કોઈ બંધ રૂમમાં હળવો ધુમાડો સૂંઘો કે બારી પાસે, નુકસાન એટલું જ ઊંડું થાય છે.

સળગતી સિગારેટનો ધુમાડો પીનારા કરતા તમારા માટે વધુ ખતરનાક કેમ?

ઘણી વાર લોકોના મનમાં એ સવાલ ઊભો થાય છે કે જે માણસ સિગારેટ પી રહ્યો છે, ધુમાડો તો તેના શરીરની અંદર જઈ રહ્યો છે, તો પછી પાસે ઊભેલી વ્યક્તિને આટલું નુકસાન કેવી રીતે થઈ શકે? વૈજ્ઞાનિકોએ આ રિપોર્ટમાં તેનું ખૂબ જ સરળ કારણ સમજાવ્યું છે.

જ્યારે કોઈ સ્મોકર સિગારેટ પીવે છે, ત્યારે હવામાં બે પ્રકારનો ધુમાડો ફેલાય છે: પહેલો, એ ધુમાડો જે સ્મોકર પોતાના ફેફસાંમાંથી બહાર છોડે છે (એક્સહેલ્ડ સ્મોક). બીજો, એ ધુમાડો જે સિગારેટ કે બીડીના ટોચના ભાગે સીધા સળગવાથી હવામાં ભળતો રહે છે (સાઈડસ્ટ્રીમ સ્મોક).

હવે અસલી ખેલ અહીં છુપાયેલો છે. જે માણસ સિગારેટ ખેંચી રહ્યો હોય છે, તેની સિગારેટમાં ફિલ્ટર લાગેલું હોય છે જે થોડાઘણા ઝેરી તત્વોને રોકે છે. પરંતુ જે ધુમાડો સિગારેટની ટોચ પરથી સીધો હવામાં ઊડે છે, તે પૂરેપૂરો અનફિલ્ટર્ડ હોય છે. આ ધુમાડામાં કેન્સર પેદા કરનારા તત્વો (કાર્સિનોજેન્સ) અને ઝેરી કેમિકલ્સની માત્રા પીનારાના ધુમાડા કરતા ક્યાંય વધુ સઘન હોય છે. એટલે કે પાસે ઊભેલી નિર્દોષ વ્યક્તિ કોઈ પણ ફિલ્ટર વગર એ ઘાટા ઝેરને સીધું પોતાના શ્વાસમાં ખેંચી રહી હોય છે.

હૃદય પર સીધો હુમલો: ઈસ્કેમિક હાર્ટ ડિસીઝનું જોખમ

આ રિસર્ચમાં એ વાત ખુલ્લીને સામે આવી છે કે સેકન્ડ-હેન્ડ સ્મોકથી થતા 17 લાખ મોતમાંથી સૌથી મોટું કારણ હૃદયની બીમારીઓ છે. ખાસ કરીને 'ઈસ્કેમિક હાર્ટ ડિસીઝ' (Ischemic Heart Disease).

આ એક એવી ગંભીર બીમારી છે જેમાં સિગારેટનો ધુમાડો રક્તવાહિનીઓને સાંકડી અને સખત બનાવી દે છે. પરિણામે હૃદયના સ્નાયુઓ સુધી પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન અને લોહી પહોંચી શકતું નથી. તેનાથી છાતીમાં તીવ્ર દુ:ખાવો, એન્જાઈના અને અંતે અચાનક સાયલન્ટ હાર્ટ એટેક આવી જાય છે.

એવા કેટલાય લોકો છે જેમને ક્યારેય બીપી કે ડાયાબિટીસ નહોતો, જેઓ દારૂ કે સિગારેટનું સેવન નહોતા કરતા, તેમ છતાં 40-45 વર્ષની ઉંમરે હાર્ટ એટેક આવી ગયો. ડોક્ટરોના મતે આની પાછળ લાંબા સમય સુધી સેકન્ડ-હેન્ડ સ્મોકનો છાયો પણ એક બહુ મોટું કારણ છે.

નિર્દોષ બાળકો પર તૂટતો સૌથી મોટો કહેર

આ અહેવાલનો સૌથી દર્દનાક હિસ્સો બાળકો સાથે જોડાયેલો છે. જે બાળકો પોતાનો બચાવ જાતે નથી કરી શકતા, તેઓ પોતાના જ ઘરમાં વડીલોની બેદરકારીનો ભોગ બની રહ્યા છે.

• એક સ્ટડી પ્રમાણે વર્ષ 2023માં માત્ર અન્યોના ધુમાડાના કારણે 52 લાખથી વધુ બાળકો ફેફસાં અને શ્વાસની ગંભીર બીમારીઓ (રેસ્પિરેટરી ટ્રેક્ટ ઇન્ફેક્શન)થી ઘેરાઈ ગયા હતા.
• જે બાળકો સિગારેટના ધુમાડાવાળા વાતાવરણમાં રહે છે, તેમનામાં ન્યુમોનિયા, બ્રોન્કાઈટિસ અને અસ્થમાનું જોખમ અનેક ગણું વધી જાય છે.
• નાના બાળકોના ફેફસાં સંપૂર્ણ વિકસિત નથી હોતા. જ્યારે તેમના ફેફસાંમાં આ ધુમાડો જાય છે, ત્યારે તેમની શ્વાસનળીમાં સોજો આવી જાય છે, જેનાથી તેમને વારંવાર ઉધરસ, શ્વાસમાં સીટી વાગવી અને શ્વાસ ફૂલવાની તકલીફ સહન કરવી પડે છે.

ઘરની ચાર દીવાલોમાં પીસાતી મહિલાઓ

• સ્ટડીમાં મહિલાઓની સ્થિતિ પર પણ વિશેષ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે. વિશ્વના ઘણા વિસ્તારો એવા છે જ્યાં મહિલાઓમાં સિગારેટ પીવાનું પ્રમાણ નહિવત છે. આમ છતાં, તેઓ પુરુષોની સરખામણીએ સેકન્ડ-હેન્ડ સ્મોકથી વધુ બીમાર પડી રહી છે.
• આનું સૌથી મોટું કારણ આપણા ઘરનો માહોલ છે. ઘણીવાર પુરુષો ઘરની અંદર, ડ્રોઈંગ રૂમમાં કે બાલ્કનીમાં બેસીને ધુમાડો ઉડાડે છે. મહિલાઓ કલાકો સુધી તે જ હવામાં રસોઈ બનાવે છે કે ઘરકામ કરે છે. સમાજમાં આને ક્યારેય ગંભીર મુદ્દો માનવામાં જ નથી આવ્યો.
• 'ધ લેન્સેટ'ના રિપોર્ટમાં ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય માટે સેકન્ડ-હેન્ડ સ્મોક એક બહુ મોટો ખતરો બની ચૂક્યો છે, પરંતુ આના પર જેવી ચર્ચા કે જાગૃતિ હોવી જોઈએ તેવી જોવા મળતી નથી.

વિશ્વમાં સ્મોકિંગ ઘટ્યું, છતાં જોખમ યથાવત કેમ?

રિપોર્ટમાં એક રસપ્રદ અને આંખ ઉઘાડનારું પાસું એ પણ છે કે 1990 પછી વિશ્વભરમાં સિગારેટ પીનારાઓના ટકામાં ઘટાડો થયો છે. સરકારોએ ટેક્સ વધાર્યા, જાહેરાતો પર રોક લગાવી અને સિગારેટના પેકેટ પર ડરામણી તસવીરો છાપી. પરંતુ આમ છતાં સેકન્ડ-હેન્ડ સ્મોકના શિકાર બનતા લોકોની કુલ સંખ્યા ઘટી નથી.

આના બે મુખ્ય કારણો છે:

વધતી વસતી: છેલ્લા 30 વર્ષોમાં વિશ્વની વસ્તી ખૂબ ઝડપથી વધી છે. ભલે સિગારેટ પીનારાઓની ટકાવારી ઘટી હોય, પરંતુ કુલ સંખ્યા હજુ પણ ઘણી વધારે છે.

કેટલાક વિસ્તારોમાં વધતો ધુમાડો: આફ્રિકા અને મિડલ ઈસ્ટ જેવા વિકાસશીલ વિસ્તારોમાં તમાકુનો વપરાશ ઝડપથી વધ્યો છે, જેનાથી ત્યાંની એક મોટી વસતી આ ધુમાડાની લપેટમાં આવી ગઈ છે.

હવે આગળનો રસ્તો શું? સરકાર અને સમાજ શું કરે?

લેન્સેટના સંશોધકોએ વિશ્વભરની સરકારો પાસે કડક પગલાં ભરવાની માગ કરી છે. માત્ર પાર્ક કે બસ સ્ટેન્ડ પર 'ધૂમ્રપાન નિષેધ'ના બોર્ડ લગાવી દેવાથી કામ નહીં ચાલે.

જાહેર સ્થળો પર ઝીરો-ટોલરન્સ: રેલવે સ્ટેશન, રેસ્ટોરન્ટ, બસ સ્ટેન્ડ અને ઓફિસની આસપાસ સ્મોકિંગ પર કડક દંડ લાગવો જોઈએ.

ઘરને બનાવો સ્મોક-ફ્રી ઝોન: સૌથી મોટી લડાઈ ઘરની અંદર છે. જો પરિવારમાં કોઈ સિગારેટ પીતું પણ હોય, તો તેને કડક સૂચના હોવી જોઈએ કે તે ઘરની ચાર દીવાલોની અંદર ક્યારેય સિગારેટ ન સળગાવે. બારી ખોલીને કે પંખો ચાલુ કરીને સિગારેટ પીવી એ કોઈ ઉકેલ નથી, કારણ કે ધુમાડો સોફા, પડદા અને કપડાંમાં ચોંટી જાય છે.

બાળકો સામે તૌબા: કારમાં કે બાળકો સાથે રૂમમાં સિગારેટ પીવી એ એક રીતે તેમના જીવન સાથે ખિલવાડ છે.

જો કોઈ તમારી સામે સિગારેટ સળગાવે, તો ચૂપ ન રહો. પ્રેમથી કે કડક થઈને તેમને દૂર જવાનું કહો. કારણ કે સ્વચ્છ હવામાં શ્વાસ લેવો એ તમારો મૂળભૂત અધિકાર છે અને કોઈની ખરાબ કુટેવની સજા તમારા ફેફસાંને ન મળવી જોઈએ.

અવારનવાર પુછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

શું સેકન્ડ-હેન્ડ સ્મોકિંગ પણ એટલું જ ખતરનાક છે?

હા. નિષ્ણાતોના મતે સેકન્ડ-હેન્ડ સ્મોકનું કોઈ સુરક્ષિત સ્તર માનવામાં આવતું નથી.

શું બાળકોને સિગારેટનો ધુમાડો વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે?

હા. બાળકોમાં અસ્થમા, બ્રોન્કાઈટિસ, ન્યુમોનિયા અને વારંવાર થતા શ્વસન ચેપનું જોખમ વધી શકે છે.

શું ઘરની બાલ્કનીમાં સિગારેટ પીવાથી પરિવાર સુરક્ષિત રહે છે?

ના. ધુમાડો ઘરની અંદર આવી શકે છે અને કપડાં, પડદા તથા ફર્નિચર પર પણ જમા થઈ શકે છે.

પેસિવ સ્મોકિંગથી કઈ બીમારીઓ થઈ શકે છે?

હૃદયરોગ, સ્ટ્રોક, ફેફસાંની બીમારી, કેન્સર અને શ્વાસ સંબંધિત ચેપનું જોખમ વધી શકે છે.

શું બારી ખોલીને ધૂમ્રપાન કરવું પૂરતું છે?

ના, આનાથી ધુમાડાના હાનિકારક તત્વો સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થતા નથી.