સાઇબેરિયામાં જાગી રહ્યો છે 'મિથેન રાક્ષસ': આબોહવા પરિવર્તનનો ભયાનક તબક્કો શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે

Siberia Methane Emissions: વૈશ્વિક તાપમાનમાં થઈ રહેલા સતત વધારાએ હવે પૃથ્વી પર એક અતિ ગંભીર સંકટને જન્મ આપ્યો છે. મોટાભાગે બરફથી આચ્છાદિત રહેતા રશિયાના સાઇબેરિયા પ્રદેશમાં 'મિથેન રાક્ષસ' જાગી રહ્યો છે. 6 ઓગસ્ટના રોજ વિખ્યાત 'સાયન્સ જર્નલ'માં પ્રકાશિત થયેલા વિસ્તૃત સંશોધનો દર્શાવે છે કે સાઇબેરિયામાં વધતી ગરમીથી જમીન નીચેનો સદીઓ જૂનો બરફ પીગળી રહ્યો છે અને જંગલોમાં ભયાનક આગ લાગી રહી છે. આ બંને વિનાશક પરિબળો વાતાવરણમાં મોટા પ્રમાણમાં 'મિથેન' વાયુ છોડી રહ્યા છે, જે એક એટલો શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે કે આખી પૃથ્વીના તાપમાનમાં ધરખમ વધારો કરી શકે.

એક જ પ્રદેશમાં બે અલગ વાતાવરણ

આર્કટિક પ્રદેશમાં વધતી ગરમી સાઇબેરિયાના સમગ્ર પર્યાવરણ અને હવામાનને ધરમૂળથી બદલી રહી છે. નવા અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે મધ્ય રશિયામાં આવેલી 'યેનિસેઈ' નદી આ પ્રદેશને બે અલગ અલગ આબોહવા શાસનો (Climate Regimes)માં વહેંચી રહી છે. નદીની પશ્ચિમ અને પૂર્વ તરફના વિસ્તારોમાં તદ્દન વિપરીત અને અલગ પ્રકારના હવામાનના ફેરફારો નોંધાઈ રહ્યા છે, જે બંને મિથેન ઉત્સર્જનમાં મોટો વધારો કરી રહ્યા છે.

પશ્ચિમ સાઇબેરિયા: ગરમી, ભેજ અને પીગળતો 'પર્માફ્રોસ્ટ'

પશ્ચિમ સાઇબેરિયામાં ગરમીની સાથે સાથે ભેજનું પ્રમાણ પણ નોંધપાત્ર રીતે વધી રહ્યું છે. આ વિસ્તાર વાતાવરણીય પરિભ્રમણની 'સ્કેન્ડિનેવિયન પેટર્ન'થી પ્રભાવિત છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગના કારણે આ પેટર્ન ઉત્તર એટલાન્ટિક મહાસાગરમાંથી ગરમ અને ભેજવાળી હવાને પશ્ચિમ સાઇબેરિયા તરફ ધકેલી રહી છે. આ વધતી ગરમી અને ભેજ જમીન નીચેના બરફને ઝડપથી પીગળાવી રહ્યા છે. સતત થીજેલી રહેતી જમીનને 'પર્માફ્રોસ્ટ' કહેવામાં આવે છે. ઉત્તરીય ગોળાર્ધનો લગભગ 46% પર્માફ્રોસ્ટ એકલા સાઇબેરિયામાં આવેલો છે. આ બર્ફીલી કાંપવાળી જમીનની નીચે હજારો વર્ષોથી કાર્બનનો વિશાળ જથ્થો સંગ્રહિત છે. જ્યારે આ જમીન પીગળે છે, ત્યારે જમીનમાં રહેલા સૂક્ષ્મજીવાણુઓ સક્રિય થાય છે અને આ કાર્બનને તોડીને મિથેન ગેસમાં રૂપાંતરિત કરે છે, જે સીધો વાતાવરણમાં મુક્ત થાય છે.

પૂર્વી સાઇબેરિયા: સૂકું હવામાન અને જંગલોની ભયાનક આગ

પશ્ચિમની સરખામણીમાં પૂર્વી સાઇબેરિયામાં પરિસ્થિતિ તદ્દન ઉલટી છે. આ વિસ્તાર 'આર્કટિક ઓસિલેશન' નામની આબોહવા પેટર્નથી પ્રભાવિત છે. આબોહવા પરિવર્તનને કારણે અહીં સતત ઉચ્ચ-દબાણ પ્રણાલીઓ બની રહી છે. પરિણામે, અહીં વાદળોનું આવરણ ઘટી ગયું છે, હીટવેવ્સ (ગરમીના તરંગો) તીવ્ર બની રહ્યા છે અને હવામાન અત્યંત સૂકું બની રહ્યું છે. આવા શુષ્ક વાતાવરણમાં જંગલોમાં આગ લાગવાનું જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે. જંગલો અને વનસ્પતિઓ બળવાથી (બાયોમાસ બર્નિંગ) હવામાં મિથેન સહિતના અનેક શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ ભળે છે. પૂર્વી સાઇબેરિયા પશ્ચિમ કરતા વધુ ઝડપથી ગરમ થઈ રહ્યું છે. તેમાંય જંગલની આગ માત્ર વૃક્ષોને જ નથી બાળતી, પરંતુ આ આગ જમીનને ગરમ કરીને નીચે રહેલા પર્માફ્રોસ્ટને પણ પીગળાવી રહી છે.

13 વર્ષમાં મિથેન ઉત્સર્જનમાં રેકોર્ડબ્રેક વધારો

મિથેનના ઉત્સર્જનને માપવા માટે વૈજ્ઞાનિકોએ વર્ષ 2010 થી 2023 વચ્ચેના 13 વર્ષના સમયગાળાનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો, જે દરમિયાન સાઇબેરિયામાંથી મિથેન ઉત્સર્જનમાં દર વર્ષે આશરે 5% નો સતત વધારો નોંધાયો છે. એકંદરે, આ 13 વર્ષોમાં મિથેન ઉત્સર્જનમાં આશરે 13.2 મિલિયન ટન (લગભગ 1.32 કરોડ ટન / 12 મિલિયન મેટ્રિક ટન) નો માતબર વધારો થયો છે. આ વધારાનો દર વિશ્વભરની ભીની જમીનોમાંથી થતા મિથેન ઉત્સર્જનના વધારાના દરની બરાબરી કરે છે. ભલે સાઇબેરિયા હાલમાં વૈશ્વિક મિથેન ઉત્સર્જનમાં માત્ર 5% ફાળો આપતું હોય, પરંતુ તે હવે પૃથ્વી પર સૌથી ઝડપથી વિકસતા કુદરતી મિથેન સ્ત્રોતોમાંનું એક બની ગયું છે.

સંશોધનની આધુનિક પદ્ધતિઓ અને પડકારો

એડિનબર્ગ યુનિવર્સિટીના સ્કૂલ ઓફ જીઓસાયન્સના પ્રોફેસર પોલ પામર અને તેમના સાથીઓએ આ વિસ્તૃત અહેવાલ તૈયાર કર્યો છે. સાઇબેરિયા એક અત્યંત વિશાળ, દૂરસ્થ અને છૂટાછવાયા સાધનો ધરાવતો વિસ્તાર છે. વળી, હાલમાં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને કારણે ઘણા વૈજ્ઞાનિકો માટે ત્યાં જઈને નિરીક્ષણ કરવું અશક્ય છે. આથી, જમીન પર વ્યક્તિગત સ્ત્રોતો શોધવાને બદલે વૈજ્ઞાનિકોએ સેટેલાઇટ અવલોકનો અને જમીન પરના નજીકના માપનનો સહારો લીધો. તેમણે 'મિથેન ફ્લક્સ ઇન્વર્ઝન સિસ્ટમ' નામની અત્યાધુનિક મોડેલિંગ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કર્યો, જેનાથી તેમના અંદાજોમાં અનિશ્ચિતતા માત્ર 10% સુધી જ મર્યાદિત રહી શકી. સેટેલાઇટ સૂર્યપ્રકાશ પર કામ કરતા હોવાથી શિયાળામાં સાઇબેરિયાનું નિરીક્ષણ મુશ્કેલ બને છે, પરંતુ સદનસીબે સાઇબેરિયામાં મોટાભાગનું મિથેન ઉત્સર્જન વસંત અને ઉનાળામાં જ થાય છે જ્યારે ત્યાં વધુ સૂર્યપ્રકાશ હોય છે.

એક જોખમી 'પ્રતિસાદ લૂપ'

આબોહવા કમ્પ્યુટર મોડેલો ભવિષ્ય માટે અત્યંત ભયજનક ચિત્ર રજૂ કરી રહ્યા છે. પર્માફ્રોસ્ટ પીગળવા અને જંગલમાં આગ લાગવાની ઘટનાઓને લીધે મિથેન વધવાની અપેક્ષા તો હતી જ, પરંતુ આ વધારો ઘણો મોટો છે.
સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે આ બધું એક ખતરનાક 'પ્રતિસાદ લૂપ' (Feedback Loop)ની શરૂઆત છે. ગરમી વધવાથી વધુ પર્માફ્રોસ્ટ પીગળશે અને જંગલોમાં વધુ આગ લાગશે તેનાથી હવામાં લાખો ટન વધારાનો મિથેન મુક્ત થશે, મિથેન વધવાથી પૃથ્વીનું તાપમાન હજુ વધારે ગરમ થશે. આ ચક્ર આમ જ ચાલતું રહેશે.

ચેતવણીનો સંકેત

પ્રોફેસર પામર આખી દુનિયાને ચેતવણી આપતા કહે છે કે, ‘સાઇબેરિયાનો વિશાળ પર્માફ્રોસ્ટ કાર્બન સ્ટોર એક સૂતેલો મહાકાય રાક્ષસ (Sleeping Giant) છે. સતત વધતી ગરમી ગ્રીનહાઉસ વાયુઓના ઘણા મોટા સ્ત્રોતને જાગૃત કરવાનું જોખમ ધરાવે છે. જો આ સ્થિતિ આમ જ ચાલુ રહેશે તો આબોહવા પરિવર્તનની સમસ્યાને કાબૂમાં લેવી અશક્ય બની જશે.’