Explainer : સુપર ડેમ કે સુપર ડિઝાસ્ટર? ચીનનો સૌથી મોટો પ્રોજેક્ટ ભારત સહિત દુનિયા માટે 'ટાઇમ બોમ્બ' સમાન

China Super Dam Threat For India : ઊર્જાનું અફાટ સામ્રાજ્ય ઊભું કરવા માટે વિવાદિત પ્રોજેક્ટ્સ બનાવવા માટે ચીન જાણીતું છે. પરંતુ આ વખતે ચીને કુદરત સાથે જે છેડછાડ શરૂ કરી છે, તે માત્ર એશિયા જ નહીં પણ સમગ્ર વિશ્વ માટે વિનાશક સાબિત થઈ શકે તેમ છે. તિબેટમાં ભારતની સરહદની નજીક બની રહેલો 'મેડોગ હાઇડ્રોપાવર ડેમ' ટૅક્નોલૉજીની દૃષ્ટિએ કદાચ અજાયબી હોઈ શકે, પરંતુ ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય દૃષ્ટિએ તે એક 'ટાઇમ બોમ્બ' છે. ખુદ ચીનના સરકારી વૈજ્ઞાનિકોના એક ચોંકાવનારા રિપોર્ટે હવે આ પ્રોજેક્ટની મજબૂતાઈ અને હેતુ સામે સવાલો ઊભા કર્યા છે.

સક્રિય 'પિઝેન ફોલ્ટ લાઇન' પર ડેમનું નિર્માણ

ચીનની સરકારી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય એજન્સીના વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા કરવામાં આવેલા તાજેતરના અભ્યાસમાં એક ગંભીર ખુલાસો થયો છે. તિબેટના મેડોગ કાઉન્ટીમાં યાર્લુંગ ત્સાંગપો (જે ભારતમાં ‘બ્રહ્મપુત્રા’ તરીકે ઓળખાય છે) નદી પર બની રહેલો આ ડેમ એક સક્રિય પિઝેન ફોલ્ટ (Pigen Fault) લાઇન પર આવેલો છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે, આ ફોલ્ટ લાઇન ડેમની સ્થિરતાને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. આ સંશોધન ચેંગડુ યુનિવર્સિટી ઑફ ટૅક્નોલૉજી અને ચાઇના ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય સર્વેક્ષણના નિષ્ણાતો દ્વારા સંયુક્ત રીતે કરવામાં આવ્યું છે, જે મેન્ડરિન જર્નલ 'સેડિમેન્ટરી ભૂસ્તરશાસ્ત્ર અને ટેથ્યાન ભૂસ્તર'માં પ્રકાશિત થયું છે.

કેમ ખતરનાક છે પિઝેન ફોલ્ટ લાઇન?

મેડોગ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ: આંકડાની નજરે

ચીનનો આ પ્રોજેક્ટ વિશ્વનો સૌથી મોટો હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ બનવા જઈ રહ્યો છે, જેના મુખ્ય આંકડા નીચે મુજબ છે.

નદીનો પ્રવાહ

આ નદી પશ્ચિમ તિબેટના આંગ્સી ગ્લેશિયરમાંથી નીકળીને તિબેટમાં 1625 કિલોમીટર વહે છે. ત્યારબાદ ભારતમાં બ્રહ્મપુત્રા તરીકે 918 કિલોમીટર અને બાંગ્લાદેશમાં જમુના તરીકે 337 કિલોમીટર વહીને બંગાળની ખાડીમાં મળે છે.

જળાશય અને ભૂસ્ખલનનું મોટું જોખમ

વૈજ્ઞાનિકોએ માત્ર ભૂકંપ જ નહીં, પરંતુ મોટા પાયે ભૂસ્ખલન(Landslide)ની પણ ચેતવણી આપી છે. ડેમની આસપાસની જમીન અત્યંત ઢીલી છે. જ્યારે આ વિશાળ જળાશય પાણીથી ભરાશે, ત્યારે પાણીના દબાણ, નદીના સતત પ્રવાહ અને ફોલ્ટ લાઇનની હિલચાલને કારણે આસપાસના પહાડો તૂટીને જળાશયમાં ખાબકી શકે છે. આ સ્થિતિ બાંધકામ અને કાર્યકાળ બંને દરમિયાન અત્યંત ભયાનક સાબિત થઈ શકે છે.

ભારત અને બાંગ્લાદેશ માટે ચિંતાની બાબત છે?

ભારત અને બાંગ્લાદેશ આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટ પર ખૂબ જ બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યા છે. ભારત દ્વારા પાકિસ્તાન સાથેની સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત કરવાની ચર્ચાઓ વચ્ચે ચીને તેના મિત્ર પાકિસ્તાનની પડખે રહીને આ પ્રોજેક્ટને વેગ આપ્યો હોય તેમ જણાય છે. જોકે, ઓબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન(ORF)ના પાણી નિષ્ણાત નીલાંજન ઘોષના જણાવ્યા અનુસાર, ચીન ભારતનું પાણી સંપૂર્ણપણે રોકી શકશે નહીં. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે,

ભારતે લીધું અગમચેતીનું પગલું

ચીનના આ જોખમનો સામનો કરવા માટે ભારતે પણ અરુણાચલ પ્રદેશમાં આશરે 11,000 મેગાવોટનો ‘અપર સિયાંગ (Upper Siang) મલ્ટીપર્પઝ પ્રોજેક્ટ’ પ્લાન કર્યો છે, જેથી જો ચીન અચાનક પાણી છોડે તો તેને સંગ્રહિત કરીને પૂર નિયંત્રિત કરી શકાય.