India Middle East Defence Deals: તાજેતરના વર્ષોમાં ભારતે તેની સંરક્ષણ નીતિ અને નિકાસ ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન જોયું છે. જેમાં UAE સાથે સંભવિત બ્રહ્મોસ મિસાઇલ ડીલ અને ઈઝરાયલ સાથે શસ્ત્ર ઉત્પાદન ભાગીદારી તાજેતરના ઉદાહરણો છે. ઈરાન-ઈઝરાયલ સંઘર્ષે મિડલ ઈસ્ટમાં સુરક્ષા ચિંતાઓ વધારી છે, જેના કારણે ઘણાં દેશો નવા અને વિશ્વસનીય શસ્ત્ર સપ્લાયર્સ શોધવા તરફ દોરી ગયા છે. ભારત આ જ સ્થાને મજબૂત રીતે ઊભું છે. એક સમયે આયાતકાર રહેતું ભારત હવે નિકાસકાર તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. આમ, મિડલ ઈસ્ટ યુદ્ધ બાદ ભારતીય ડિફેન્સ માટે નવા દ્વાર ખૂલ્યા છે.
ઈરાન સંઘર્ષની અસર અને અવસર
ઈરાન-ઈઝરાયલ તણાવ અને યુદ્ધે સમગ્ર પ્રદેશમાં સુરક્ષાની સ્થિતિ બદલી નાખી છે. UAE અને અન્ય ગલ્ફ દેશોએ અનુભવ્યુ છે કે, યુએસ શસ્ત્રો પર આંધળો આધાર રાખવો પૂરતો નથી. તેમને ઝડપી, સચોટ અને વિશ્વસનીય સિસ્ટમોની જરૂર છે જે પ્રાદેશિક જોખમોનો સામનો કરી શકે. બ્રહ્મોસ મિસાઇલ અને આકાશતીર એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ આ જરૂરિયાતોને ચોક્કસપણે પૂર્ણ કરે છે.
ભારત આ વાટાઘાટોમાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. બ્રહ્મોસ મિસાઇલ તેની મેક 3 ગતિ સાથે દુશ્મનને સ્તબ્ધ કરી દે છે. 2025માં ઓપરેશન સિંદૂરમાં તેની ભૂમિકાએ ઘણા દેશોનું ધ્યાન ખેંચ્યું. UAE હવે એક નવી નીતિ અપનાવી રહ્યું છે, જે ભારતને એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે માન્યતા આપે છે. આ ડીલ ફક્ત વેપાર નહીં, પરંતુ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીનો એક ભાગ છે.
ઈઝરાયલ સાથે ભાગીદારી
ઈઝરાયલના સંરક્ષણ મંત્રાલયની એક ઉચ્ચ સ્તરીય ટીમ ભારતની મુલાકાતે આવી રહી છે. ડિરેક્ટર જનરલ મેજર જનરલ (નિવૃત્ત) અમીર બરામ સંરક્ષણ મંત્રી રાજનાથ સિંહ અને અન્ય અધિકારીઓ સાથે મુલાકાત કરી છે. બંને પક્ષોએ સંયુક્ત ઉત્પાદન, ટૅક્નોલૉજી ટ્રાન્સફર, AI, સાયબર સુરક્ષા અને સહ-વિકાસ અંગે ચર્ચા કરી હતી. બંને દેશો હવે ફક્ત ખરીદી અને વેચાણ સુધી મર્યાદિત રહેવા માંગતા નથી. તેઓ સંયુક્ત શસ્ત્રો વિકસાવવા, ભારતમાં ઉત્પાદન સ્થાપિત કરવા અને ત્રીજા દેશોમાં નિકાસ કરવા તરફ કામ કરી રહ્યા છે. ઈઝરાયલી ટૅક્નોલૉજી અને ભારતની ઉત્પાદન ક્ષમતાઓનું આ સંયોજન ગેમ ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે. બરાક-8 મિસાઇલ, હેરોન ડ્રોન અને અન્ય સિસ્ટમો ભારતીય સેનામાં પહેલાથી જ સફળ છે. હવે ધ્યાન સહ-ઉત્પાદન પર છે.
ભારતની સંરક્ષણ નિકાસ કેવી રીતે વધી?
છેલ્લા દાયકામાં ભારતની સંરક્ષણ નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં તે ₹38,424 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે પાછલા વર્ષ કરતાં 62% વધુ છે. સરકારનો ટાર્ગેટ 2030 સુધીમાં ₹50,000 કરોડનો છે. ઈરાન સંઘર્ષે વિશ્વની સપ્લાય લાઇનને પ્રભાવિત કરી છે. ઘણા દેશોને સમજાયું છે કે, ભારત ફક્ત શસ્ત્રો જ નહીં પરંતુ સમયસર અને વિશ્વસનીય રીતે પહોંચાડી પણ શકે છે. ફિલિપાઇન્સે પહેલાથી જ બ્રહ્મોસ મેળવી લીધું છે. હવે, UAE અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશો પણ રસ દાખવી રહ્યા છે. ભારતની તટસ્થ વિદેશ નીતિ પણ ફાયદાકારક સાબિત થઈ રહી છે.
રાજનીતિક મહત્ત્વ
આ વિકાસ ભારતને ગ્લોબલ ડિફેન્સ પ્લેયર બનાવવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવી રહ્યો છે. અગાઉ ભારત મુખ્યત્વે રશિયા, ઈઝરાયલ અને કેટલાક પશ્ચિમી દેશો પાસેથી શસ્ત્રો ખરીદતું હતું. હવે ભારત બ્રહ્મોસ જેવી સ્વદેશી મિસાઇલોની નિકાસ કરી રહ્યું છે. MUM-T અને ઓટોમેટિક સિસ્ટમમાં પણ પ્રગતિ થઈ રહી છે. UAE અને ઈઝરાયલ બંને સાથે મજબૂત સંબંધો ભારતની મધ્ય પૂર્વ નીતિને સંતુલિત કરે છે. એક તરફ, ઈઝરાયલ સાથે તકનીકી ઊંડાણ છે અને બીજી તરફ, આરબ દેશો સાથે આર્થિક અને સુરક્ષા ભાગીદારી છે. ઈરાન સંઘર્ષે આ તકોને વેગ આપ્યો છે કારણ કે પ્રદેશમાં વધતી જતી અસ્થિરતા દરેક દેશને તેની સુરક્ષા મજબૂત કરવા દબાણ કરે છે.
જોકે, સફળતા સાથે કેટલાક પડકારો પણ આવે છે. બ્રહ્મોસમાં રશિયાના હિસ્સા માટે ચોક્કસ ડીલ માટે તેની મંજૂરી જરૂરી છે. ભૂ-રાજકીય સંવેદનશીલતાઓનું સંચાલન પણ પડકારજનક છે. તેમ છતાં ભારતની વધતી જતી ક્ષમતાઓ અને રાજદ્વારી આ પડકારોનો સામનો કરવા સક્ષમ દેખાય છે. UAEને બ્રહ્મોસ સપ્લાય કરવા માટેની વાટાઘાટો અને ઈઝરાયલ સાથે સંયુક્ત ઉત્પાદન ભાગીદારી ભારતના સંરક્ષણ ક્ષેત્ર માટે એક નવી કહાણી છે. ઈરાન-ઈઝરાયલ યુદ્ધે વિશ્વને અસ્થિર બનાવ્યું, પરંતુ ભારતે તેને એક તકમાં ફેરવી દીધું. આજે ભારત ફક્ત તેની સેનાને મજબૂત બનાવી રહ્યું નથી પરંતુ વિશ્વને વિશ્વસનીય શસ્ત્રો અને ટૅક્નોલૉજી પણ પ્રદાન કરી રહ્યું છે.
