હિંગની ભેળસેળ અને તેની હાનિકારક અસરો: ખરીદતા પહેલા આ બાબતો ધ્યાનમાં રાખો

Adulteration of Asafoetida Harmful Effects: રસોડાની રાણી કહી શકાય એવી હિંગ વિશે તાજેતરમાં ચોંકાવનારા સમાચાર સામે આવ્યા. FSSAI (ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા) દ્વારા એવરેસ્ટ (Everest) અને લાલજી ગોધુ (Laljee Godhoo) જેવી જાણીતી બ્રાન્ડ્સના હિંગના કેટલાક સેમ્પલ ગુણવત્તાના ધોરણોમાં નિષ્ફળ ગયા હોવાથી તેના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ ઘટના બાદ દરેકના મનમાં એક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે, બજારમાંથી આપણે જે હિંગ લાવીએ છીએ તે અસલી છે કે નકલી? અને ભેળસેળવાળી હિંગ ખાવાથી સ્વાસ્થ્યને શું નુકસાન થઈ શકે છે? ચાલો આ લેખમાં તેને સરળ ભાષામાં સમજીએ.

FSSAI ની તપાસમાં શું જાણવા મળ્યું?

FSSAI ના રિપોર્ટ અનુસાર, બજારમાં મળતી કેટલીક 'કમ્પાઉન્ડેડ હિંગ' (Compounded Hing) માં આલ્કોહોલ-દ્રાવ્ય અર્કનું પ્રમાણ નિર્ધારિત ધોરણો કરતા ઘણું ઓછું હતું. આ ઉપરાંત, કેટલાક પ્રોડક્ટ્સના નમૂનાઓમાં સ્ટાર્ચનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે જોવા મળ્યું હતું. આ કારણે તે પ્રોડક્ટ્સને હલકી ગુણવત્તાવાળી અને મિસબ્રાન્ડેડ (Misbranded) જાહેર કરીને તેના વેચાણ પર પ્રતિબંધનો આદેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.

અસલી હિંગ કેવી રીતે ઓળખવી?

બજારમાંથી લાવેલી હિંગની શુદ્ધતા ચકાસવા માટે 4 સરળ રીતો છે.

1. ગંધ (Smell) દ્વારા ઓળખ: અસલી હિંગની સુગંધ ખૂબ જ તીવ્ર અને તીખી હોય છે. માત્ર ચપટીભર હિંગ આખા ખોરાકની અને રસોડાની સુગંધ બદલી શકે છે. જો તેની સુગંધ એકદમ ઓછી કે કૃત્રિમ (Artificial) લાગે, તો તેમાં ભેળસેળ હોવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે.
2. પાણી (Water) દ્વારા પરીક્ષણ: શુદ્ધ હિંગને પાણીમાં નાખતા તે ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે અને પાણીનો રંગ દૂધ જેવો સફેદ થવા લાગે છે. જો હિંગ પાણીના તળિયે બેસી જાય, મોટો કાંપ જમા થાય અથવા તેમાં કાંકરા કે દાણા અલગ દેખાય, તો તે નકલી હોઈ શકે છે.
3. આગ (Fire) ની કસોટી: અસલી હિંગ આગના સંપર્કમાં આવતાં જ ઝડપથી સળગી ઉઠે છે અને તેજસ્વી જ્યોત સાથે બળે છે. જો હિંગ બળતા સમય લે અને અંતે ઘણી બધી રાખ છોડી દે, તો તે ભેળસેળ સૂચવે છે.
4. રંગ (Color) પર ધ્યાન આપો: શુદ્ધ હિંગ સામાન્ય રીતે આછા કથ્થઈ (Light Brown) અથવા પીળાશ પડતા રંગની હોય છે. જો બજારમાં મળતો પાવડર એકદમ સફેદ કે વધારે પડતો આકર્ષક રંગનો હોય, તો તેમાં ભેળસેળ હોઈ શકે છે.

હિંગ કેવી રીતે બને છે?

• હિંગ 'ફેરુલા' (Ferula) નામના છોડના મૂળમાંથી બને છે. ફેરુલાનો છોડ ગાજર કે વરિયાળીના છોડ જેવો દેખાય છે. તેની ઊંચાઈ 4 થી 7 ફૂટ જેટલી હોય છે. આ છોડને તૈયાર થતાં 4 થી 5 વર્ષ લાગે છે.
• છોડ મોટો થયા પછી તેના મૂળની આસપાસની માટી હટાવીને મૂળ પર કાપો મૂકવામાં આવે છે. તેમાંથી દૂધ જેવો ઘટ્ટ અને તીવ્ર ગંધવાળો રસ ઝરે છે.
• આ રસને હવામાં સુકાવા દેવામાં આવે છે. સુકાઈ ગયા પછી તે કઠણ ગુંદર જેવો થઈ જાય છે. તેને ભેગો કરીને તેના પર અન્ય પ્રક્રિયાઓ (પ્રોસેસિંગ) કર્યા બાદ આપણે રસોડામાં વાપરીએ છીએ તે હિંગ તૈયાર થાય છે.

હિંગ ક્યાં ઉગે છે?

• અસલી હિંગ મુખ્યત્વે અફઘાનિસ્તાન, ઈરાન અને ઉઝબેકિસ્તાનના પહાડી અને રણ વિસ્તારોમાં ઉગે છે. ભારત તેની જરૂરિયાતની લગભગ 100% હિંગ આ દેશોમાંથી જ આયાત કરે છે.
• ભારતના વાતાવરણમાં હિંગ સામાન્ય રીતે ઉગતી નથી, પરંતુ તાજેતરમાં CSIR (કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ રિસર્ચ) દ્વારા હિમાચલ પ્રદેશના લાહૌલ-સ્પીતિ જેવા ઠંડા પહાડી વિસ્તારોમાં હિંગ ઉગાડવાના પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. જો પ્રયોગ સફળ નીવડ્યા તો ભારતીયોને દેશમાં જ ઉગેલી હિંગ ખાવા મળશે.

ભેળસેળયુક્ત હિંગ કેવી રીતે બનાવવામાં આવે છે?

હિંગ એક મોંઘો મસાલો છે. તેથી, બજારમાં વેચાતી મોટાભાગની 'કમ્પાઉન્ડેડ હિંગ' માં ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવા માટે અન્ય સસ્તા ઘટકોનું મિશ્રણ કરવામાં આવે છે. નિષ્ણાતોના મતે, તેમાં ઘઉંનો લોટ, ચોખાનો લોટ, ગુંદર, મીઠું, સ્ટાર્ચ અને કૃત્રિમ રંગો ઉમેરવામાં આવે છે.

નકલી હિંગ ખાવાથી થતા નુકસાન

1. પેટની સમસ્યાઓ: લોકો પાચન સુધારવા અને ગેસ ઘટાડવા હિંગનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ ભેળસેળવાળી હિંગ ખાવાથી ગેસ, પેટનું ફૂલવું, અપચો અને પેટમાં દુખાવો થવાની સમસ્યા વધી શકે છે.
2. એલર્જી અને ત્વચાની પ્રતિક્રિયા: હિંગમાં ઉમેરવામાં આવતા કેમિકલ અને કૃત્રિમ રંગોને કારણે કેટલાક લોકોને એલર્જી કે ત્વચામાં બળતરા (Skin Irritation) થઈ શકે છે.
3. ગ્લુટેન સેન્સિટિવિટી (Gluten Sensitivity): જો હિંગમાં ઘઉંનો લોટ મિક્સ કરેલો હોય, તો જે લોકોને સેલિયાક રોગ (Celiac Disease) છે અથવા ગ્લુટેન એલર્જી છે તેમના માટે આ મોટી સમસ્યા બની શકે છે.
4. ઔષધીય ગુણોનો અભાવ: ઓછી ગુણવત્તાવાળી કે નકલી હિંગમાં અસલી હિંગના કોઈ સ્વાસ્થ્યવર્ધક ગુણો હોતા નથી, તેથી તે શરીર માટે બિનઉપયોગી સાબિત થાય છે.

બજારમાંથી હિંગ ખરીદતી વખતે આ 5 બાબતોનું ધ્યાન રાખો

1. લાયસન્સવાળી બ્રાન્ડ: હંમેશા વિશ્વસનીય અને લાયસન્સ ધરાવતી બ્રાન્ડની જ હિંગ પસંદ કરો.
2. FSSAI માર્ક: પેકેજિંગ પર FSSAI નો લાયસન્સ નંબર અને લોગો ચોક્કસ ચેક કરો.
3. ઘટકો (Ingredients) વાંચો: પેકેટની પાછળ લખેલા ઘટકો બરાબર વાંચો. તેમાં હિંગ (Asafoetida) નું પ્રમાણ કેટલું છે તે ચકાસવાની આદત પાડો.
4. કિંમતની સરખામણી: અસલી હિંગ ક્યારેય ખૂબ સસ્તી હોતી નથી. સસ્તી હિંગથી સાવધ રહો.
5. પેકિંગ અને એક્સપાયરી ડેટ: હંમેશા સીલબંધ પેકેટ જ ખરીદો અને તેની સમાપ્તિ તારીખ (Expiry Date) જોવાનું ચૂકશો નહીં.