વિક્રમ-1ની ઐતિહાસિક ઉડાન, સ્પેસ ક્ષેત્રે ખાનગી ભાગીદારી માટે દરવાજા ખુલ્યા

સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસના વિક્રમ-૧ રોકેટની સફળતા ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ છે. પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ઉપગ્રહો મૂકવા માટે આ પહેલું ખાનગી રીતે ડિઝાઇન અને નિર્મિત ભારતીય રોકેટ છે. એક ટેકનિકલ ખામીને કારણે ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ઇસરો)ના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર ફોર સ્પેસ ટેકનોલોજીમાંથી તેનું પ્રક્ષેપણ વિલંબિત થયું હતું. જોકે, પૃથ્વી છોડયા પછી, વિક્રમ-૧ એ સંપૂર્ણ રીતે કાર્ય કર્યું. તે તેના ઇચ્છિત ઉડાન માર્ગને અનુસર્યું, અને તેના એન્જિન ચાર પૂર્વનિર્ધારિત તબક્કામાં ફાયર થયા, ૧૫ મિનિટની ઉડાન પછી તેને ૪૫૦ કિલોમીટરની ઊંચાઈએ નીચા પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં મૂક્યું.
આ સાથે, ભારત અમેરિકા, ચીન અને ન્યુઝીલેન્ડ પછી ખાનગી ક્ષેત્રની રોકેટ ક્ષમતાઓ વિકસાવનાર ચોથો દેશ બન્યો છે. 'મિશન આગમન' નામના આ મિશનમાં તમામ પેલોડ્સ (ઉપગ્રહો લોન્ચ) ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવ્યા. તેમાં બે ક્યુબસેટ્સ હતા ઃ સ્કાયરૂટનો સ્કોપ સેટેલાઇટ, જે ભવિષ્યના મિશન માટે ડેટા એકત્રિત કરશે, અને સોલારસ જી૩ નેનોસેટેલાઇટ પાથફાઇન્ડર, જે અન્ય ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ, પ્લેનેટ સ્પેસ દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો છે.
સ્કાયરૂટ વિક્રમ શ્રેણી સાથે બજારના અંતરને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. વિક્રમ-૧ પૃથ્વીની નીચી ભ્રમણકક્ષામાં ૩૫૦ કિલોગ્રામ સુધીના પેલોડ મૂકવા માટે રચાયેલ છે. તેના અપગ્રેડેડ વર્ઝન, વિક્રમ ૧-ેં માં સ્ટ્રેપ-ઓન બૂસ્ટર હશે, જે આ પેલોડ ક્ષમતાને ૫૫૦ કિલોગ્રામ સુધી વધારી દેશે. આ પેલોડ ક્ષમતા નાના ઉપગ્રહો લોન્ચ કરવા માટે આદર્શ છે, કારણ કે આ વિસ્તારમાં કાર્યક્ષમ લોન્ચ વાહનોની અછત છે. હેવી-લિફ્ટ રોકેટ નાના ઉપગ્રહો માટે યોગ્ય નથી. પૂરતા પેલોડ વિના, રોકેટની ઉપયોગીતા અપૂરતી બની જાય છે. જો પૂરતા પેલોડની રાહ જોવી પડે તો સેટેલાઇટ લોન્ચમાં ઘણીવાર વિલંબ થાય છે. વિક્રમ-૧ આ ખામીને દૂર કરી શકે છે.
સ્કાયરૂટે મે મહિનામાં ૬૦ મિલિયન ડોલર એકત્ર કર્યા, જેનું તેણે વિક્રમ શ્રેણીની ડિઝાઇન અને ઉત્પાદનમાં રોકાણ કર્યું. ચાર તબક્કાવાળા, સાત માળ ઊંચા વિક્રમ-૧ રોકેટમાં ત્રણ ઘન-ઇંધણ તબક્કાઓ છે જે અલગ પડે છે, અને ચોથો પ્રવાહી-ઇંધણ તબક્કો છે જે ઉપગ્રહને ઇચ્છિત ભ્રમણકક્ષામાં ચોક્કસ રીતે મૂકવાનું જટિલ કાર્ય કરે છે.
નવા રોકેટની પ્રથમ ઉડાન સંપૂર્ણપણે સફળ થવી અસામાન્ય છે. સ્કાયરૂટ ડેટાનો અભ્યાસ કરશે અને સંપૂર્ણ વ્યાપારી બનતા પહેલા ઓછામાં ઓછી બે વધુ પરીક્ષણ ફ્લાઇટ્સ કરશે. સ્કાયરૂટ એ સેંકડો ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સમાંનું એક છે જે નીતિગત ફેરફારોથી ખાનગી સાહસને મંજૂરી મળી ત્યારથી એરોસ્પેસ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી ચૂક્યા છે.
સ્કાયરૂટના સ્થાપકોનું ઈસરો સાથે જોડાણ અસામાન્ય નથી. અત્યાર સુધીમાં ૧૦૦થી વધુ ઇજનેરો અને વૈજ્ઞાાનિકો ભારતની અવકાશ એજન્સી છોડી ચૂક્યા છે. મોટાભાગના સ્ટાર્ટઅપ્સમાં ગયા છે. પ્રસ્થાનોની સંખ્યા એટલી વધારે છે કે એજન્સીને મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટ્સ પર કર્મચારીઓને જાળવી રાખવા માટે તેની એક્ઝિટ નીતિ બદલવી પડી છે. એવી ચર્ચા છે કે ખાનગી ક્ષેત્ર હવે એજન્સીના ખર્ચે તેની ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરી રહ્યું છે. સ્પેસએક્સ અને બ્લુ ઓરિજિન જેવી અન્ય ખાનગી કંપનીઓ નાસાના સ્પષ્ટીકરણો અનુસાર રોકેટ બનાવે છે.