ટ્રમ્પની સ્થિતિ ત્રિશંકુઃ કરારનો અમલ થશે કે નહીં?

- અલ્પવિરામ

- 'ના હું તો ગાઈશ'ની ઈસપની કથા જેમ ઈઝરાયલ, લેબનોન સામે ના, હું તો લડીશ - એવો સ્વતંત્ર રાગ આલાપે છે જેમાં હવે અમેરિકા અસંમત છે. સર્વ દર્દનું મૂળ છેવટે અહીં છે

અખાતમાં ઘડિયાળના કાંટા થંભી ગયા છે, કારણ કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલો વચગાળાનો કરાર અંતિમ કરારમાં પરિવર્તિત થશે કે કેમ તે જોવાનું બાકી છે. ઇઝરાયલ દ્વારા ઇરાન સામે બિનજરૂરી યુદ્ધ ચલાવ્યા પછી, યુએસ રાષ્ટ્રપતિને ઇરાન સાથે વચગાળાનો કરાર કરવાની ફરજ પડી. હાલમાં, આ કરાર નાજુક લાગે છે.

 ટ્રમ્પની સ્થિતિ ઈક્ષ્વાકુ વંશના રાજા ત્રિશંકુ જેવી થઈ છે જેઓ સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચે લટકતા રહ્યા હતા. લેબનોન કરારનો ભાગ હોવા છતાં, ઇઝરાયલ દ્વારા લેબનોન પર હુમલો નહિ થાય એની કોઇ ખાતરી નથી અને ઈરાને કહ્યું છે કે જ્યાં સુધી લેબનોન પર આક્રમણો અટકશે નહિ ત્યાં સુધી કરારનો કોઈ અર્થ નથી. એ પ્રશ્ન ઉઠાવે છે કે શું અમેરિકા અને ઈરાન આગામી ૬૦ દિવસોમાં વાતચીત દ્વારા બાકી રહેલા મુદ્દાઓનું નિરાકરણ લાવી શકશે?

અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધની આસપાસના વણઉકેલાયેલા રહસ્યને કારણે ટ્રમ્પને ઈરાન સામે યુદ્ધ કરવાની જરૂર લાગી. ઈરાન ઘણાં વર્ષોથી યુરેનિયમનું સંવર્ધન કરી રહ્યું હતું અને એવું માનવામાં આવતું હતું કે તે પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. આનાથી ઈઝરાયલ અને ગલ્ફ દેશો ચિંતિત થયા. ઈરાનના પરમાણુ શસ્ત્રોના વિકાસની ધારણા રાખીને, અમેરિકાએ ઈરાન પર પ્રતિબંધો ફટકાર્યા. આનાથી ઈરાન માટે અન્ય દેશો સાથે વેપાર કરવાનું મુશ્કેલ બન્યું. અમેરિકા સૌથી મોટી આર્થિક શક્તિ હોવાથી, કોઈ પણ દેશ તેના પ્રતિબંધોને અવગણીને ઈરાન સાથે વેપાર કરવાની હિંમત કરી શક્યો નહીં. ઈરાન ચીન સિવાયના અન્ય દેશોને જ તેલ વેચી શકતો હતો જે યુએસ પ્રતિબંધોથી પ્રભાવિત નહોતા.

તે તેના કેટલાક તેલને ગુપ્ત રીતે પણ વેચી રહ્યું હતું. જોકે તેની અર્થવ્યવસ્થા સતત નબળી પડી રહી હતી, છતાં તે પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવવાના તેના ઈરાદાને છોડી દેવા તૈયાર ન હતું. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે અમેરિકાએ ઈરાન પર હુમલો ઇઝરાયલના ઈશારે કર્યો હતો. ટ્રમ્પ એ વાતથી પણ ગુસ્સે હતા કે ઈરાને તીવ્ર દબાણ છતાં પણ તેના પરમાણુ કાર્યક્રમને આગળ ધપાવવાનું ચાલુ રાખ્યું. અમેરિકા અને ઈઝરાયલે ઈરાનને નિશાન બનાવતાની સાથે જ ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી શિપિંગ બંધ કરી દીધું. વધુમાં, તેણે ગલ્ફ દેશોમાં અમેરિકન બેઝને નિશાન બનાવવાનું શરૂ કર્યું. ગલ્ફ દેશો તેમની સુરક્ષા માટે અમેરિકા પર આધાર રાખે છે. તેમના પર હુમલો કરીને, ઈરાને મેસેજ આપ્યો કે તેઓ યુએસ લશ્કરી રક્ષણ હેઠળ સુરક્ષિત નથી.

ઈરાન પાસે મિસાઈલો અને સસ્તા છતાં ઘાતક ડ્રોનનો ભંડાર છે. આ જ કારણે તેણે યુએસ હુમલાઓનો બદલો લેવાનું ચાલુ રાખ્યું. ઈરાન સામે હુમલાઓ પર અબજો ડોલર ખર્ચવા છતાં, અમેરિકા તેની લશ્કરી ક્ષમતાઓને નબળી પાડી શક્યું નહીં. યુએસ રાષ્ટ્રપતિને બીજી એક સમસ્યાનો સામનો કરવો પડયો તે એ હતો કે ઈરાન સામે લાંબા ગાળાના યુદ્ધને ચાલુ રાખવા માટે, તેમણે કોંગ્રેસની પરવાનગી લેવી પડે, જે મેળવવી અત્યંત મુશ્કેલ હતી. કદાચ આ જ કારણ છે કે તેમને સમાધાન કરવાની ફરજ પડી. જ્યારે તેઓ આ કરારને વિજય કહી રહ્યા છે, ત્યારે ઈરાન પણ આવો જ દાવો કરી રહ્યું છે. તે સાચું છે કે ઈરાને પરમાણુ શસ્ત્રો ન વિકસાવવાનું વચન આપ્યું છે, પરંતુ શું ઈઝરાયલ તેના પર વિશ્વાસ કરી શકે છે?

અમેરિકા ચિંતિત છે કે ઈરાન ગુપ્ત રીતે પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવવા માગે છે, પરંતુ બધા જાણે છે કે પાકિસ્તાને પણ ગુપ્ત રીતે પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવ્યા છે, અને અમેરિકાએ ક્યારેય તેના પર પ્રતિબંધો લાદ્યા નથી. તેણે પાકિસ્તાનને અસંખ્ય આતંકવાદી જૂથોને આશ્રય આપવા બદલ સજા પણ આપી નથી, કારણ કે અમેરિકા બેવડાં ધોરણો દર્શાવવામાં નિપુણ છે, તેથી વિશ્વમાં તેની છબી અને પ્રતિષ્ઠા સતત ઘટી રહી છે.

રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ, જેમણે એક સમયે પાકિસ્તાનને દેશદ્રોહી ગણાવ્યું હતું, તે હવે તેની સાથે મિત્રતા વધારવામાં રોકાયેલા છે. વધુમાં, તેમણે તેને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે કરાર કરવામાં મધ્યસ્થી કરવાની તક આપી. જોકે કેટલાક અન્ય દેશોએ પણ આ કરારમાં ભૂમિકા ભજવી હતી, પરંતુ ઈરાન સાથે સોદો કરવામાં અમેરિકાએ જે રીતે પાકિસ્તાનને ટેકો આપ્યો તેનાથી તે પોતાને શાંતિના સમર્થક તરીકે દર્શાવવા માટે સક્ષમ બન્યું છે, ભલે બધા જાણે છે કે તે એક બેજવાબદાર રાષ્ટ્ર છે અને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સોદો કરવાની ક્ષમતાનો અભાવ છે. આશ્ચર્યજનક રીતે, તેને ફક્ત મેસેજ આપ-લે કરનાર ટપાલી તરીકે જોવામાં આવે છે.

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના કરાર બાદ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખુલી ગયો છે, જેનાથી જહાજોની અવરજવરને મંજુરી મળી છે. વચ્ચે એક વાર આ જળમાર્ગ બંધ પણ કરી દેવાયો. હજુ પણ એ ઓપન-ક્લોઝ થયા કરશે. આનાથી એના ખુલવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં ઘટાડો થયો છે. આનો સીધો ફાયદો ભારત અને વિશ્વભરના અન્ય દેશોને થશે. આશા છે કે છેલ્લા સો દિવસોમાં તેલ, ગેસ અને ખાતરના ભાવમાં વધારાને કારણે વૈશ્વિક અર્થતંત્રને જે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે તે ધીમે ધીમે દૂર થશે. જો યુએસ-ઈરાન કરાર અસરકારક સાબિત થાય છે, તો તે ફક્ત પશ્ચિમ એશિયામાં જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને પણ રાહત આપશે, કારણ કે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિશ્વની ઊર્જા નિકાસનો પાંચમો ભાગ પસાર કરાવે છે.

આ કરાર હેઠળ, અમેરિકાએ ઈરાન પર લગાવેલા તમામ પ્રતિબંધો હટાવી લીધા છે. પરિણામે, ભારત હવે ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદી શકશે. તે ઈરાનમાં ચાબહાર બંદર પણ વિકસાવી શકે છે. ઈરાનમાંથી તેલ આયાત કરવું ફાયદાકારક છે, કારણ કે તે રશિયા, અમેરિકા અને વેનેઝુએલા કરતાં થોડું સસ્તું હશે. આ કરાર હેઠળ, અમેરિકા ઈરાનના વિકાસ માટે ૩૦૦ બિલિયન ડોલરનું ભંડોળ સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરવા માટે પણ સંમત થયું. અમેરિકામાં આની ટીકા થઈ રહી છે. 

આ સમજી શકાય તેવું છે, પરંતુ એકંદરે, આ કરાર વિશ્વ માટે રાહત છે. નવા વિશ્વમાં કોઈ પણ એક દેશનો બીજા દેશો પર સંપૂર્ણ અંકુશ હવે અસંભવ છે ચાહે તે મિત્ર હોય કે શત્રુરાષ્ટ્ર હોય. ઇઝરાયલ એનું સૌથી મોટું દ્રષ્ટાન્ત છે. એ ઈઝરાયલ સામે લડવામાં ટ્રમ્પની સાથે છે પરંતુ 'ના હું તો ગાઈશ' ની ઈસપની કથા જેમ લેબનોન સાથે હું તો લડી-એવો સ્વતંત્ર રાગ પણ આલાપે છે જેમાં હવે અમેરિકા અસંમત છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયમાં હવે કોઈ પણ પ્રશ્ન એવો નથી કે જે સંપૂર્ણ રીતે ઉકેલી શકાય. પક્ષકારો બોલે છે કંઈક અને કરે છે કંઈક. વળી જે કોમન ન્યાયસંહિતા સંભાળે એવી યુનો સહિતની સંસ્થાઓ દંભ અને વિશેષાધિકારોને કારણે ખાડે ગઈ છે. રણીધણી વિનાનો દેશ હોય એવી સ્થિતિ દુનિયાની થવા જઈ રહી છે. દરેક દેશ કૂપમંડૂકતાનો શિકાર બની ગયો છે. ભારતે આ સંયોગોમાંથી બોધપાઠ લેવાનો છે કે ક્યારેય આ બધા દેશોની જેમ ભેખડે ન ભરાઈ જવાય. બહુ વધારે પડતી આત્મસ્તુતિ અને સ્વયંનો જયકાર કરાવવાની દશા ધરાવતા નેતાઓ માટે ભેખડે ભરાઈ જવાનો ભય સદા સર્વદા રહે છે.