શોણ નદી જળવહેંચણી વિવાદનો અંત, બિહાર-ઝારખંડ વચ્ચે 25 વર્ષ બાદ કરાર

31 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ બિહાર અને ઝારખંડ શોણ નદી માટે પાણીની વહેંચણીના કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવાના છે. આ કરાર નવેમ્બર 2000માં બિહારમાંથી ઝારખંડ છૂટું પડ્યા પછી શરૂ થયેલા 25 વર્ષ જૂના વિવાદનો અંત લાવે છે. 

શોણ નદી પાણીની ફાળવણી 

• માહિતી  મુજબ બિહારને 5.75 મિલિયન એકર ફીટ (MAF) અને ઝારખંડને 2.0 MAF પાણી ફાળવવામાં આવ્યું છે. કુલ 7.75 MAF ની આ ફાળવણી 1973ના બાણસાગર કરાર હેઠળ અવિભાજિત બિહારને મૂળરૂપે સોંપવામાં આવેલા હિસ્સા સાથે અનુરૂપ છે.
• બાણસાગર કરાર 1973માં મધ્ય પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ અને અવિભાજિત બિહાર દ્વારા બાણસાગર કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. શોણ  નદી એ ગંગાની એક મુખ્ય દક્ષિણી ઉપનદી છે અને ભારતના પૂર્વ મેદાનોમાં સિંચાઈને સમર્થન આપે છે.
• કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રાલયે સેન્ટ્રલ વોટર કમિશન (CWC) ની અધ્યક્ષતાવાળી સમિતિ દ્વારા આ સમજૂતીમાં મધ્યસ્થી કરી હતી. 

શોણ નદી 

• ઉદ્ગમ: અમરકંટકના ઉચ્ચપ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ
• પ્રવાહ: મધ્યપ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ, ઝારખંડ અને બિહારમાંથી વહે છે. 
• મુખ્ય ઉપનદી: રિહંદ નદી
• મુખ્ય સંગમ: બિહારના પટના નજીક ગંગા નદીમાં મળે છે.
• લંબાઈ: આશરે 784 કિમી
• પ્રવાહની દિશા: તે દક્ષિણમાંથી ઉત્તર તરફ વહેતી ગંગાની એક મહત્વપૂર્ણ દક્ષિણ કિનારાની સહાયક નદી છે. 
• તેની સોનેરી રંગની રેતી (જે સોનાની ધૂળ વહન કરે છે તેવું માનવામાં આવે છે) ને કારણે "હિરણ્યવહા" (સોનાનો પ્રવાહ) તરીકે ઓળખાય છે.
• પ્રોજેક્ટ ક્રોકોડાઇલ હેઠળ, શોણ ઘડિયાલ અભયારણ્ય, અત્યંત લુપ્તપ્રાય ઘડિયાલ અને મગરનું રક્ષણ કરે છે.

પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્ન

પ્રશ્ન 1: શોણ નદી પાણી ફાળવણી અંગે નીચેના વિધાનો પર વિચાર કરો:

1. શોણ નદી ગંગાની દક્ષિણ કિનારાની સહાયક નદી છે.
2. શોણ નદીનો ઉદ્ગમ અમરકંટક ઉચ્ચપ્રદેશમાંથી થાય છે.
3. રિહંદ શોણ નદીની મુખ્ય ઉપનદી છે.
4. શોણ નદી પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ વહેતી ગંગાની ઉત્તર કિનારાની સહાયક નદી છે.

સાચાં વિધાનો કયાં છે?

(A) માત્ર 1 અને 2
(B) માત્ર 1, 2 અને 3
(C) માત્ર 2, 3 અને 4
(D) 1, 2, 3 અને 4