હજારો કુટુંબો છૂટા પડયા,અને કોર્ટમાં સેંકડો કેસ સંપત્તિનું સર્જન, વારસાઇની ઉપેક્ષા વારસાઈનો મુદ્દો ટલ્લે ચઢાવવામાં આવે છે

• કોર્પોરેટ પ્લસ - ગણેશ દત્તા
  વસિયતનામાના અભાવે હજારો કુટુંબો છૂટા પડયા છે અને સેંકડો કેસ કોર્ટમાં ચાલી રહ્યા છે. વસિયતનામાની ચર્ચા આપણા ઘરોમાં કરવી એ પાપ સમાન ગણાય છે. વગદાર લોકોના ધરોમાં સંપત્તિની વારસાઇના વિવિાદના કિસ્સા કોર્ટે ચઢયા છે
  વસિયતનામું અને વિલ જેવા શબ્દો આપણે ત્યાં બળવાની દુર્ગંધ ફેલાવતા શબ્દો છે. દરેક પેઢી વસિયતનામાંનું મહત્વ સમજતી હોવા છતાં પેઢી દર પેઢી લોકો વસિયતનામાંની વાતોથી દુર રહે છે અને તેને ગંભીર ગણે છે. વસિયતનામાં વિના કૌટુંબીક મતભેદો થાય છે અને એક છત નીચે ઉછરેલા લોકો સામસામે કોર્ટમાં જતા જોવા મળ્યા છે. પરસેવો પાડીને ભેગો કરલો પૈસો મૃત્યુ પછી પોતાના સંતાનોનેજ લડતા કરી દેશે તેવું સમજવા જેટલા પરિપક્વ લોકો હોવા છતાં મૃત્યુ પહેલાં કોઇ વિલ-વસિયતનામાનો ઉલ્લેખ કરવા પણ તૈયાર નથી હોતા.
  સામાન્ય ઘરોમાં ઘરના મોભી પાસે બહુ સંપત્તિ નથી હોતી છતાં સમાન્ય ચીજોની વહેંચણીમાં પણ ભાઇ-બહેનાના મન ઉંચા થઇ જાય છે. કેટલાક સમસમીને બેસી રહે છે તો કેટલાક કોર્ટે ચઢે છે અને અંતે કુટુંબ બદનામ થાય છે.
  વરસાઇ અથવા તો વિલ એ વર્તમાન જમાનામાં બહુ સળગતો પ્રશ્ન છે. લોકો એટલી હદે બેદરકાર છે કે પોતાના આર્થિક વ્યવહારો કે બેંકના ખાતાની વિગતો પણ પોતાની પત્ની કે સંતાનોને આપતા નથી. બેંકના ખાતામાં નોમિની તરીકે નામ લખવામાં પણ તે આળસ રાખે છે. તેના કરાણે બેંકોમાં અનક્લેઇમ્ડ મની તરીકે એક લાખ કરોડ રૂપિયા પડી રહ્યા છે.
  હકીકત તો એ છે કે વસિયતનામું (ઉૈંન્ન્) બનાવવા માટે ભારતીયોમાં ઇચ્છાશક્તિનો જ અભાવ જોવા મળે છે. પોતાના સંતાનેાને સાથે બેસાડીને મિલ્કતની ચર્ચા કરનારા અને ભાવિ પ્રોજેક્ટ માટે પ્લાનીંગ મિલ્કતનું વિલ કરવાનું વિચારતા નથી. અનેક કુટુંબોમા સંપત્તિનું સર્જન બહુ મોટા પાયે જોવા મળે છે પરંતુ વારસાઈનો મુદ્દો ટલ્લે ચઢાવવામાં આવે છે.
  એક મકાન. થોડાક બેંક ખાતા. કેટલુંક રોકાણ. અથવા કદાચ કોઈ કૌટુંબિક વ્યવસાય. મોટાભાગના ભારતીયો માટે આ મિલકતો તેમના દાયકાઓની સખત મહેનતનું પરિણામ હોય છે. તેમ છતાં, આશ્ચર્યની વાત એ છે કે ખૂબ જ ઓછા લોકો એવા સ્પષ્ટ નિર્દેશો મૂકીને જાય છે કે કોને શું મળશે, જેના કારણે તેઓ જે લોકોને સુરક્ષિત કરવા માંગતા હતા તેમના માટે જ અનિશ્ચિતતા ઊભી થાય છે.
  મારા એક મિત્રે મને બે ભાઈઓ વિશે વાત કરી હતી જેમણે એકબીજા સાથે વાત કરવાનું બંધ કરી દીધું હતું. તેનું કારણ કોઈ વ્યવસાયિક વિવાદ કે લાંબા સમયથી ચાલતી કોઈ પારિવારિક અદાવત નહોતી, પણ તેમના સ્વર્ગસ્થ પિતાનું ઘર હતું.
  તેમના પિતાએ એ ઘર બનાવવામાં દાયકાઓ વિતાવ્યા હતા. તેમણે સખત મહેનત કરી, સમજી-વિચારીને બચત કરી અને તેમના બાળકોને આરામદાયક જીવન મળે તે સુનિશ્ચિત કર્યું. છતાં તેઓ એક મહત્વપૂર્ણ કાર્ય અધૂરું છોડી ગયા, એટલે કે, તેમણે ક્યારેય 'વિલ' (વસિયતનામું) લખ્યું જ નહીં.
  તેમના અવસાનના ગણતરીના મહિનાઓમાં જ, જે બાળકો સાથે મોટા થયા હતા તેઓ વારસાના વિવાદમાં સામસામે આવી ગયા. વકીલો વચ્ચે પડયા. કોર્ટના ચક્કર રોજિંદા બની ગયા. પારિવારિક મેળાવડા બંધ થઈ ગયા. મિલકતને તાળાં લાગેલાં રહ્યાં અને સંબંધો ધીમે-ધીમે વણસી ગયા.
  આપણે બધાએ આવી જ પરિસ્થિતિઓ કાં તો આપણા પોતાના પરિવારમાં અથવા સંબંધીઓ, પડોશીઓ અને મિત્રોમાં જોઈ છે. માતા-પિતા મૃત્યુ પામે છે, પોતાની પાછળ જીવનભરની કમાણી છોડી જાય છે પરંતુ કોને શું મળવું જોઈએ તેના કોઈ સ્પષ્ટ નિર્દેશો નથી હોતા. જે બાળકો ક્યારેક એકબીજાની પડખે ઊભા રહેતા હતા, તેઓ પછીથી ઘર, જમીન, દાગીના, બેંક ડિપોઝિટ કે કૌટુંબિક વ્યવસાય અંગેના વિવાદોમાં ફસાઈ જાય છે.
  જે સુરક્ષાનો વારસો હોવો જોઈતો હતો, તે સંઘર્ષનું કારણ બની જાય છે. અને છતાં, આવી ઘટનાઓ વારંવાર બનતી હોવા છતાં, મોટાભાગના ભારતીયો વિલ બનાવવાનું ટાળતા રહે છે.
  સંપત્તિનું સર્જન કરતું, પણ વારસાઈ આયોજનની ઉપેક્ષા કરતા પરિવારો માટે સુધારણાની કોઇ માસ્ટર કી નથી. બેંકો હવે નોમિનીનું નામ લખવાનું ફરજીયાત કરી રહી છે તે આવકાર્ય છે.
  આજનો ભારતીય પહેલા કરતાં વધુ સમૃદ્ધ છે.
  આપણે ઘર ખરીદી રહ્યા છીએ, મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં રોકાણ કરી રહ્યા છીએ, સ્ટોક પોર્ટફોલિયો બનાવી રહ્યા છીએ, વ્યવસાયો મેળવી રહ્યા છીએ અને એવી અસ્કયામતો ઊભી કરી રહ્યા છીએ જેના વિશે અગાઉની પેઢીઓ માત્ર સપનું જ જોઈ શકતી હતી. છતાં, આપણે સંપત્તિના સર્જન બાબતે જેટલા સમજદાર બન્યા છીએ, તેટલા જ આપણા ગયા પછી તેનું શું થશે તેનું આયોજન કરવા અંગે આશ્ચર્યજનક રીતે અનિચ્છા ધરાવીએ છીએ.
  એક અંદાજ અનુસાર લગભગ ૮૪.૮% લોકો કોઈ વિલ વિશે વિચારતા નથી. તેનાથી પણ વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે, ૬૨.૫% લોકો તેને બનાવવાની કોઈ યોજના પણ ધરાવતા નથી. માત્ર ૧૫.૨% લોકો પાસે હાલમાં વિલ તૈયાર છે.
  આ આંકડા સૂચવે છે કે મિલકતનું આયોજન માત્ર પાછું ઠેલવામાં નથી આવી રહ્યું, પણ ઘણા પરિવારોમાં તો આ વિષય ચર્ચામાં પણ આવતો નથી. કેટલાક પરિવારોમાં વિલ કે વારસાઈની જાહેરમાં ચર્ચા જ નથી કરાતી . વારસાઇ ને લઈને છવાયેલું આ મૌન બહુ વિચિત્ર છે. દરેક જાણે છેકે વિલ જરૂરી છે છતાં તેની લગતી ચર્ચા કરવામાં દરેક દુર રહે છે.
  આ લખનારે અનેક પરિવારો એવા જોયા છે કે જેમાં થાળી-વાટકા-સાડી વગેરે સરખે ભાગે વહેંચાય છે. પોતાને ત્યાં વર્ષોથી કામ કરનારાઓને પણ ખુશ કરવામાં આવે છે.
  સૌ જાણે છે કે મૃત્યુ આવવાનું છે તે નિશ્ચિત છે. છતાં મૃત્યુ પછી પોતાના સંતાનો લડના પડે તેનું કોઈ વિચારતું નથી.
  ભારતમાં મૃત્યુ એ આજે પણ વાતચીત માટેનો સૌથી મોટો ક્ષોભજનક વિષય છે. અનેકના ઘરોમાં વિલના અભાવે વિવાદો ચાલે છે. સગા ભાઇ બહેનો સામસામે કોર્ટે ચઢે છે.
  ઘણા લોકો માને છે કે વિલ વિશે ચર્ચા કરવી એટલે અપશુકનને આમંત્રણ આપવું. અન્ય લોકો માને છે કે હજુ બહુ સમય બાકી છે. કેટલાક એવું વિચારે છે કે સમય આવ્યે બાળકો 'બધું સરખું કરી લેશે'.
  પરંતુ આ ધારણા ઘણીવાર જોખમી સાબિત થાય છે.
  ઘણા ભારતીયો હજુ પણ માને છે કે મિલક્તનું પ્લાનીંગ માત્ર નિવૃત્ત લોકો, વડીલો અથવા જટિલ સંબંધો ધરાવતા પરિવારો માટે જ છે.
  જાહેરમાં થતી ચર્ચાઓ અનુસાર સંપત્તિનું સર્જન કર્યા પછી તે સંપત્તિ કેવી રીતે આગળ ટ્રાન્સફર થશે તેનું આયોજન પણ મહત્વનું છે.' પરંતુ આજના આધુનિક પરિવારો વારસાઇની બાબતમાં બહુ સંકુચીત હોય એમ લાગે છે.
  હવેની મિલ્કતોમાં માત્ર ધર કે જમીન નથી હોતા પણ વિવિધ રોકાણ, વીમા પોલિસી, વ્યવસાયો, ડિજિટલ એસેટ્સ અને ક્યારેક વિદેશમાં રહેલી મિલકતોનો પણ સમાવેશ થાય છે. યોગ્ય દસ્તાવેજો વિના, આ મિલકતોનું હસ્તાંતરણ પાછળ રહી ગયેલા લોકો માટે કાનૂની અને ભાવનાત્મક રીતે એક દુઃસ્વપ્ન બની શકે છે.
  બીજી એક વ્યાપક ગેરમાન્યતા એ છે કે વિલ માત્ર અમીરો માટે જ જરૂરી છે. પેસા હોય ત્યાં વિલના વિવાદ હોય પરંતુ જેમની પાસે પૈસા નથી તેમને વિલની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી તે માન્યતા પણ ખોટી છે. ઓછી મૂડી હોય ત્યાં પણ સંતાનો વચ્ચે મનદુખ થતા હોય છે.
  વિલ લખવાનો સમય તમે વૃધ્ધ થાવ ત્યારે નથી હોતો. તમે ઉભી કરેલી સંપત્તિ તમારા સંતાનોને કેવી રીતે ઉપયોગી બનશે તે પણ વિચારવાની જરૂર હોય છે.
  વિલ (વસિયતનામું) અંગેની સૌથી મોટી ગેરમાન્યતાઓ
  ઘણા ભારતીયો હજુ પણ એવું માને છે કે નોમિની (વારસદાર) આપોઆપ મિલકતનો અંતિમ માલિક બની જાય છે. કેટલાક એમ કહીને વિલ પાછું ઠેલે છે કે હજુ બહુ વાર છે ઉતાવળની શી જરૂર છે.
  વિલને અવારનવાર માત્ર એક કાનૂની દસ્તાવેજ તરીકે જોવામાં આવે છે. વાસ્તવમાં, તે એક પારિવારિક દસ્તાવેજ છે.
  અનુભવીઓ કહે છેકે વિલ દુઃખને દૂર કરી શકતું નથી, પરંતુ તે શંકા કે મૂંઝવણને ચોક્કસ દૂર કરી શકે છે. અને કેટલીકવાર, આ જ બાબત પરિવારોને વર્ષોના સંઘર્ષમાંથી બચાવી શકે છે.
  વારસો જે આપણે પાછળ
  છોડી જઈએ છીએ
  જ્યારે આપણે વારસા વિશે વિચારીએ છીએ, ત્યારે સામાન્ય રીતે આપણે પૈસા વિશે જ વિચારીએ છીએ. એક મકાન, બેંક બેલેન્સ, સોનું કે રોકાણ. પરંતુ કદાચ સૌથી મૂલ્યવાન વારસો 'સ્પષ્ટતા' નો છે.
  એ બાબતની સ્પષ્ટતા કે પ્રિયજનોને મિલકતો માટે વિવાદોમાં પડવું નહીં પડે. એ બાબતની સ્પષ્ટતા કે આખી જિંદગીના બનેલા સંબંધો માલિકીના પ્રશ્નોને કારણે હોમાઈ નહીં જાય.
  લાખો પરિવારોએ ભવિષ્યની પેઢીઓના લાભ માટે સંપત્તિ બનાવવામાં દાયકાઓ વિતાવ્યા છે. પરંતુ સંપત્તિનું સર્જન એ જીવનના સંઘર્ષનો માત્ર એક ભાગ છે. સંધર્ષનો બીજો ભાગ એ નક્કી કરવાનો છે કે જ્યારે આપણે અહીં નહીં હોઈએ ત્યારે એ સંપત્તિનું શું થશે.
  તેથી જ, આજે ઘણા ભારતીય પરિવારોમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ નાણાકીય દસ્તાવેજ કદાચ અન્ય કોઈ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન, ઇન્સ્યોરન્સ પોલિસી કે ટેક્સ-સેવિંગ સાધન નથી. તે એક સાદું 'વિલ' (વસિયતનામું) છે. એટલા માટે નહીં કે તે આપણને મૃત્યુ માટે તૈયાર કરે છે, પરંતુ એટલા માટે કે તે એવા લોકોને સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરે છે જેઓ આપણા પછી જીવવાના છે.
• NRIઓ ભારતમાં દર વર્ષે કરોડો રૂપિયાની વારસાગત મિલકત ગુમાવી રહ્યા છે

NRI ઓ ભારતમાં દર વર્ષે કરોડો રૂપિયાની વારસાગત મિલકત એટલા માટે ગુમાવી રહ્યા છે કે જે ક્ષણે તેઓ મિલકતનો દાવો કરવા અને તેને પોતાના નામે રજીસ્ટર કરવા જાય છે… ત્યારે તેમની પાસે એક દસ્તાવેજ માંગવામાં આવે છે - તે છે 'સક્સેસિયન સર્ટિફિકેટ' (Succession Certificate).
અને જો તેમના માતા-પિતાએ તેમને કાનૂની વારસદાર તરીકે ઉલ્લેખ કરતી કોઈ રજીસ્ટર્ડ વિલ (Registered Will)) ન છોડી હોય, તો આ મેળવવું એ આ દુનિયાનું સૌથી મુશ્કેલ કામોમાંનું એક છે.સક્સેસિયન સર્ટિફિકેટ એ ડિસ્ટ્રિક્ટ કોર્ટ દ્વારા જારી કરવામાં આવતો દસ્તાવેજ છે… તે મૃતકના બેંક ખાતાઓ, રોકાણો અને નાણાકીય સંપત્તિઓનું સંચાલન કરવાની સત્તા આપે છે.આ પ્રક્રિયામાં મૃતક જ્યાં રહેતા હતા અથવા જ્યાં મિલકતો સ્થિત છે તે કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવી પડે છે, ત્યારબાદ વાંધાઓ માટે ૪૫ દિવસનો ફરજિયાત સાર્વજનિક નોટિસ પિરિયડ આવે છે.
અને જ્યાં સુધી આ દસ્તાવેજો પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી, બેંકો ખાતાઓને ફ્રીઝ કરી દે છે, કોઈને પણ ખાતું વાપરવા, પૈસા ઉપાડવા કે તેનાથી ચૂકવણી કરવાની મંજૂરી આપતી નથી. માતા-પિતાના નામે રહેલા ડીમેટ ખાતા અને શેરો સાથે પણ આવું જ થાય છે.જેમ જેમ મિલક્તો ખોટા દસ્તાવેજો મારફતે પચાવી પાડવાના કૌભાંડ બહાર આવવા લાગ્યા છે એમ એમ કાયદાને વધુ સખત્ત બનાવાયા છે.તેથી NRI એ વિદેશી દેશમાં તેમના તમામ વિદેશી દસ્તાવેજો એપોસ્ટાઇલ (Apostille) કરાવવા પડે છે, અને કોર્ટમાં હાજર રહેવા માટે પાવર ઓફ એટર્ની (Power of Attorney) બનાવવી પડે છે, અને અનેક એફિડેવિટ્સ તથા ઇન્ડેમ્નિટી ફાઇલ કરવી પડે છે.અને આ સર્સિફિકેટ મેળવવાની આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં ૬ થી ૧૮ મહિનાનો સમય લાગે છે…આ બધું ટાળવા અને પ્રક્રિયાને સરળ બનાવવા માટે, વારસાઇનો ડ્રાફ્ટ બનાવતા નિષ્ણાતો NRI ને બે કામ કરવાની ભલામણ કરતા હોય છે.પહેલું, કૃપા કરીને દરેક બેંક, વીમા પૉલિસી, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ અને ડીમેટ ખાતામાં નોમિનેશન હેઠળ તમારા નામ અપડેટ કરો. તે કદાચ કંટાળાજનક લાગી શકે છે, પરંતુ તે તમારી પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ.અને બીજું, તમારા માતા-પિતા દ્વારા મિલકતો, લાભાર્થીઓ અને તેમાં રહેલી ઓળખની વિગતો દર્શાવતી એક રજીસ્ટર્ડ વિલ (Registered Will) તૈયાર કરાવો.