મુંબઈ-અમદાવાદ બુલેટ ટ્રેન: ઠાણે ખાડીની નીચે દેશની પ્રથમ દરિયાઈ ટનલનું બીજા મશીન સાથે ખોદકામ શરૂ

Mumbai Ahmedabad Bullet Train Undersea Tunnel: મુંબઈ-અમદાવાદ બુલેટ ટ્રેન પ્રોજેક્ટ માટે મહારાષ્ટ્રના સાવલી (ઘણસોલી)થી વિક્રોલી તરફ બીજી ટનલ બોરિંગ મશીન દ્વારા આજ(18 જુલાઈ)થી ટનલ બનાવવાની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી છે. કુલ 10 કિમીના અંતરમાંથી 7 કિમીનો ભાગ ઠાણે ખાડીની નીચે દેશની પ્રથમ દરિયાઈ ટનલનું બીજા મશીન સાથે ખોદકામ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.

પ્રોજેક્ટના કુલ 21 કિમી લાંબા ભૂગર્ભ ટનલ સેક્શનમાંથી મુંબઈમાં સાવલી (ઘણસોલી) અને બાંદ્રા કુર્લા કોમ્પ્લેક્સ(BKC) વચ્ચેનો 16 કિમીનો ભાગ ટનલ બોરિંગ મશીન(TBM) નો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવશે. પ્રથમ TBMએ 05 જુલાઈ 2026ના રોજ વિક્રોલીથી BKC તરફ તેની 6 કિમીની સફર શરૂ કરી દીધી છે. બાકીનો 5 કિમીનો સેક્શન NATM પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને પહેલેથી જ પૂર્ણ કરી લેવામાં આવ્યો છે.

TBM એટલે શું?

આ TBM ભારતમાં રેલવે ટનલ નિર્માણ માટે અત્યાર સુધી ઉપયોગમાં લેવાયેલા સૌથી મોટા મશીનોમાંનું એક છે. તેમાં 13.6 મીટર વ્યાસનું (એક 4 માળની ઇમારતની ઊંચાઈ જેટલું) વિશાળ કટરહેડ છે, તેનું વજન 3,200 ટન (500 એશિયન હાથીઓના વજન જેટલું) છે અને તેની કુલ લંબાઈ 96 મીટર છે. આ મશીન કટર વ્હીલ/હેડ, મેઈન બેરિંગ, જો ક્રશર, ઇરેક્ટર, મેઈન શીલ્ડ, ટેઈલ શીલ્ડ અને ટનલિંગ કામગીરીને સપોર્ટ કરતી 4 વિશિષ્ટ ગેન્ટ્રીઝ સહિત અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટકો ધરાવે છે.

આ મશીન મિક્સશીલ્ડ પ્રકારના, સેમી-ઓટોમેટિક, સ્લરી-બેઝ્ડ TBM તરીકે કન્ફિગર થયેલું છે. મિક્સશીલ્ડ પદ્ધતિ ખોદકામ દરમિયાન ટનલના આગળના ભાગને સ્થિર રાખવા માટે દબાણયુક્ત લિક્વિડ બેન્ટોનાઈટ સ્લરી સર્કિટનો ઉપયોગ કરે છે. જટિલ અને પડકારજનક ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓમાંથી પસાર થવા માટે આ એક અત્યંત વિશ્વસનીય અને સાબિત થયેલી ટેકનોલોજી છે.

મુંબઈ ઉપનગરીય વિસ્તારમાં જમીન બેસી જવાની પ્રક્રિયાને ચુસ્તપણે નિયંત્રિત કરવાની અને સપાટી પરની અડચણો ઘટાડવાની તેની શ્રેષ્ઠ ક્ષમતાને કારણે, શહેરી મુંબઈ સબર્બન સેક્ટરમાં ટનલ બનાવવા માટે આ મિક્સશીલ્ડ ટેકનોલોજી ખાસ અપનાવવામાં આવી છે. અદ્યતન સેમી-કન્ટીન્યુઅસ એડવાન્સ (SCA) સિસ્ટમ સાથે સંકલિત આ TBM, સેગમેન્ટ રિંગ-બિલ્ડિંગ કામગીરી અને ટનલ ફેસ ખોદકામની પ્રક્રિયા એકસાથે અને સુરક્ષિત રીતે હાથ ધરવાની મંજૂરી આપે છે. આ સાથે ચાલતી કામગીરી નેટ એડવાન્સ રેટને મહત્તમ બનાવે છે અને કામ ઝડપથી પૂર્ણ થાય તે માટે બાંધકામના સમયપત્રકને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે.

TBM લોન્ચિંગની સુવિધા માટે મુંબઈના સાવલી ખાતે જમીનની સપાટીથી 39 મીટર ઊંડો શાફ્ટ બનાવવામાં આવ્યો છે. શાફ્ટમાં ઉપલબ્ધ મર્યાદિત જગ્યાનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવા માટે TBMના ભાગોને છૂટા કરીને નીચે ઉતારવામાં આવ્યા હતા. ગેન્ટ્રીઝને પહેલા નીચે ઉતારવામાં આવી હતી અને અગાઉથી બનેલી NATM ટનલની અંદર ધકેલવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ મેઈન શીલ્ડ અને કટરહેડ નીચે ઉતારવામાં આવ્યા હતા.

TBMની ખાસિયત

ઉલ્લેખનીય છે કે, ટ્રેલિંગ બેકઅપ સિસ્ટમમાં શીલ્ડ પાછળની કામગીરીને સપોર્ટ કરતી 4 ડબલ-સ્ટોરી ગેન્ટ્રીઝનો સમાવેશ થાય છે. આ ગેન્ટ્રીઝ સામાન્ય રીતે 18-20 મીટર લંબાઈની હોય છે અને TBM શીલ્ડની પાછળ સેકન્ડરી સપોર્ટ સિસ્ટમ ધરાવે છે, જેમ કે રોલર ક્રશર, પ્રાઈમરી સ્લરી પંપ, પ્રાઈમરી મશીન હાઈડ્રોલિક્સ, ઓપરેટર કેબિન, પ્રાઈમરી ગ્રાઉટિંગ પંપ/ટેન્ક, અને પાવર સિસ્ટમ્સ, ઈમરજન્સી રેફ્યુજ ચેમ્બર્સ, એર ડક્ટ કેસેટ, વર્કબેન્ચ સાથેનો ઓપન વર્કશોપ એરિયા, કેબલ ટ્રે અને હોઝ રીલ્સ વગેરે. આ TBMમાં મિથેન (2 સેન્સર્સ), ઓક્સિજન (1 સેન્સર), કાર્બન મોનોક્સાઇડ (1 સેન્સર) અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (1 સેન્સર) ને ટ્રેક કરતી મલ્ટી-ગેસ રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ ફીટ કરવામાં આવી છે. અગ્નિ સુરક્ષામાં ઓટોમેટિક ફાયર ડિટેક્શન સિસ્ટમ, મુખ્ય ઇલેક્ટ્રિકલ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન પેનલ્સ અને હાઇડ્રોલિક પાવર પેક્સ પર સીધી ગોઠવાયેલી ઓટોમેટિક ફાયર એક્સટિંગ્વિશિંગ (અગ્નિશામક) સિસ્ટમ, સેફ્ટી વોટર કર્ટેન અને નિયુક્ત બચાવ માર્ગ પર સક્રિય સ્પ્રિંકલર નેટવર્કનો સમાવેશ થાય છે.

શાફ્ટ એરિયા TBM કામગીરી માટે જરૂરી એવી અનેક સપોર્ટ સિસ્ટમ્સથી સજ્જ છે. જેમાં વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ, સ્લરી ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ, બેન્ટોનાઈટ સ્ટોરેજ ટેન્ક, ડેડિકેટેડ પાવર સબસ્ટેશન, બેકઅપ જનરેટર સેટ્સ, ગ્રાઉટિંગ માટે રેડી-મિક્સ કોંક્રિટ પ્લાન્ટ, સ્લરી ટ્રાન્સપોર્ટ સિસ્ટમ, સુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ અને અન્ય લોજિસ્ટિક્સ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો સમાવેશ થાય છે. સુરક્ષિત ટનલિંગ સુનિશ્ચિત કરવા અને નજીકના સ્ટ્રક્ચર્સને સુરક્ષિત રાખવા માટે એક વ્યાપક રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવી છે. જેમાં વપરવામાં આવતા સાધનોમાં સરફેસ સેટલમેન્ટ પોઈન્ટ્સ (એસએસપી), ઓપ્ટિકલ ડિસ્પ્લેસમેન્ટ સેન્સર્સ (ઓડીએસ) / ટિલ્ટ મીટર, બાય-રિફ્લેક્ટિવ ટાર્ગેટ (બીઆરટી /3D ટાર્ગેટ્સ), સ્ટ્રેન ગેજ, વાઇબ્રેશન અને ભૂકંપના મોજાઓ પર નજર રાખવા માટે સિસ્મોગ્રાફનો સમાવેશ થાય છે.

ટનલનો ભાગ વોટરપ્રૂફ સ્ટ્રક્ચર તરીકે ડિઝાઇન થઈ રહ્યો છે

TBMનો ઉપયોગ કરીને ખોદવામાં આવેલો ટનલનો ભાગ સંપૂર્ણપણે વોટરપ્રૂફ સ્ટ્રક્ચર તરીકે ડિઝાઇન કરવામાં આવી રહ્યો છે. સ્ટ્રક્ચરલ પરફોર્મન્સ, ભૂગર્ભજળની સ્થિતિ અને એકંદર બાંધકામ સુરક્ષા માટે સતત રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ્સ પણ ઇન્સ્ટોલ કરવામાં આવી છે.

પાણીના પ્રવેશને રોકવા માટે ટનલ લાઇનિંગને હાઇડ્રોફિલિક સીલ્સ સાથે જોડાયેલ ડબલ-લેયર ઇથિલિન પ્રોપિલિન ડાયન મોનોમર (ઇપીડીએમ) ગેસ્કેટ્સનો ઉપયોગ કરીને સુરક્ષિત કરવામાં આવી રહી છે, જે લાંબા ગાળાની માળખાકીય ટકાઉપણું અને સલામતી સુનિશ્ચિત કરે છે.