Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Go Social with Facebook Close

Our Social Reader lets you keep track of your favorite Gujarat Samachar content (text, photos & videos) on your Facebook Timeline, and discover new content with friends.

Gujarat Samachar

Facebook

Enable Social Reading
No, Thanks

સાઈન-ઈન- હર્ષ મેસવાણિયા

હિડેઓ શિમા અને શિન્જી સોગો બુલેટ ટ્રેનના બે સર્જકો

હિડેઓ શિમા અને ૧૯૬૪માં જાપાનની બુલેટ ટ્રેનની શરૃઆત

બુલેટ ટ્રેન બાબતે જાપાનને આવું અનોખું સન્માન અપાવવા પાછળ હિડેઓ શિમા નામના એન્જિનિયર અને જાપાનીઝ નેશનલ રેલવેના પૂર્વ પ્રમુખ શિન્જી સોગોની તનતોડ મહેનત જવાબદાર હતી. વિશ્વયુદ્ધના ફટકા પછી જે પ્રોજેક્ટ બંધ થવાની કગાર ઉપર હતો તેમાં આ બંનેના પ્રયાસોથી નવચેતન આવ્યું હતું.

હિડેઓ શિમા અને શિન્જી સોગોએ જાપાનને હાઈસ્પીડ રેલવે નેટવર્કમાં અગ્રેસર બનાવવામાં કેવી ભૂમિકા ભજવી હતી?

હિડેઓ શિમાએ ટોક્યોની યુનિવર્સિટીમાંથી મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ પૂરો કરીને ૧૯૨૫માં જાપાન સરકારના રેલવે મંત્રાલયમાં નોકરી શરૃ કરી. એ દિવસોમાં જાપાન રેલવેનો વિકાસ કરવા માટે વિવિધ પ્રયોગો કરતું હતું. ટેલેન્ટેડ એન્જિનિયરો અને સંશોધકો માટે જાપાન સરકારે રેલવે બોર્ડના દરવાજા ખોલી આપ્યાં હતાં.

હિડેઓ શિમાને રેલવેનું આકર્ષણ બાળપણથી જ હતું. હિડેઓના પિતા જાપાની સરકારમાં ઉચ્ચ અધિકારી હતા અને જ્યારે ૨૦મી સદીની શરૃઆતમાં જાપાને રેલવે નેટવર્કને વિકસિત કરવાની મથામણ આદરી હતી ત્યારે ઉચ્ચ અધિકારીઓની એક ટીમ બનાવી હતી. એ ટીમનું કામ જાપાનના નેશનલ રેલવે ઈન્ડસ્ટ્રીને વેગ આપવાનું હતું.

પિતા જાપાનની રેલવે ઈન્ડસ્ટ્રીને ગતિ આપવાના પ્રોજેક્ટમાં જોડાયેલા હતા એટલે કિશોરાવસ્થાથી હિડેઓને રેલવે તરફ આકર્ષણ હતું. પિતા રેલવેના ઉચ્ચ અધિકારી હોવાના કારણે યુવાનીમાં પગ મૂક્યો ત્યારે જ હિડેઓને ખબર હતી કે જાપાનના નેશનલ રેલવે પ્રોજેક્ટમાં પ્રવેશ કરવો હશે તો મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગનો અભ્યાસ કરવો પડશે.

રેલવેમાં એન્જિનિયર બનાવાનું સપનું આંખમાં આંજીને હિડેઓએ મિકેનિકલ એન્જિનિયરિંગના અભ્યાસમાં જીવ રેડી દીધો. કોલેજના અભ્યાસ દરમિયાન જ હોનહાર એન્જિનિયર તરીકે ટોક્યોમાં હિડેઓના નામની ચર્ચા થવા લાગી હતી.

રેલવે વિભાગમાં જોડાતાંની સાથે જ હિડેઓએ તેજસ્વી પ્રતિભાનો પરચો આપ્યો. સ્ટીમ એન્જિનમાં ફેરફાર કરીને નવું જ એન્જિન વિકસાવ્યું, જેમાં હિડેઓએ નવી ટેકનિકથી વ્હીલમાં ગીઅર બેસાડીને સ્ટીમ એન્જિનની ઝડપ વધારી હતી. સ્પીડ અને સેફ્ટી એમ બંને બાબતોને પ્રાધાન્ય આપતા જાપાનના રેલવે વિભાગને હિડેઓનું નવું વિકસાવેલું એન્જિન પસંદ આવ્યું અને એકાદ વર્ષમાં તેનો ઉપયોગ પણ શરૃ થયો.

એ પછી હિડેઓને નવા પ્રયોગો માટે પૂરતી સ્વતંત્રતા મળી. તેમના જેવા જ યુવા એન્જિનિયરોની ટીમનું નેતૃત્વ કરીને તેમણે જાપાનનું પહેલું થ્રી-સિલિન્ડર સ્ટીમ એન્જિન પણ બનાવ્યું, જેને જાપાનમાં ક્લાસ-સી૫૩ નામ અપાયું. એ પહેલાં જાપાનમાં અમેરિકાથી આયાત થતાં ક્લાસ-સી૫૨ના મોડેલના સિલિન્ડર સ્ટીમ એન્જિન ચાલતાં હતાં. હિડેઓએ થ્રી-સિલિન્ડર સ્ટીમ એન્જિન દેશમાં જ વિકસાવીને જાપાનને એ બાબતે સ્વનિર્ભર બનાવી દીધું.

૩૦-૩૧ વર્ષની ઉંમર થઈ ત્યાં સુધીમાં તો હિડેઓનું નામ જાપાનની રેલવે ઈન્ડસ્ટ્રીમાં માનભેર લેવાતું થયું હતું. વિશ્વનીયતાની બાબતે હિડેઓએ તેમના ઉચ્ચ અધિકારીઓને ક્યારેય નિરાશ કર્યા ન હતા એટલે રેલવેમાં નવા પ્રોજેક્ટ માટે હિડેઓ શિમાના નામનો વિચાર સૌથી પહેલાં થતો હતો.

જાપાનના રેલવે વિભાગમાં બધું તીવ્ર ગતિએ ચાલતું હતું ત્યાં બીજું વિશ્વયુદ્ધ આવી પડયું. વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જાપાની રેલવેતંત્રના વિકાસની ગતિ ધીમી પડી ગઈ. યુદ્ધ વખતે એન્જિનિયરોની આવડત સંરક્ષણ ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવા માટે થઈ રહી હતી. હિડેઓએ પણ જાપાનના સંરક્ષણ ક્ષેત્રની શક્ય એટલી મદદ કરી, પણ એમાં તેમનું મન લાગ્યું નહીં.

તેમણે યુદ્ધ દરમિયાન નવી નવી વિકસી રહેલી ઓટોમોબાઈલ ઈન્ડસ્ટ્રી તરફ ધ્યાન આપ્યું. તેમને લાગ્યું હતું કે ઝડપથી બદલાઈ રહેલાં જગતમાં પરિવહન બાબતે ટ્રેન ઉપર કાર ભારે પડશે. મિકેનિકલ એન્જિયર હોવાના નાતે રેલવેની સાથે જોડાયેલા હોવા છતાં આ નવા વિકસી રહેલાં વિશ્વથી હિડેઓ પોતાની જાતને અલગ ન રાખી શક્યા.

એ દિશામાં નક્કર કામગીરી કરી રહ્યા હતા ત્યારે જ રેલવે વિભાગને એક્સપ્રેસની જરૃર પડી. નવા એન્જિન વિકસાવવાની જવાબદારી ફરીથી હિડેઓને સોંપવામાં આવી. ૧૯૪૮માં હિડેઓએ સૌથી ઝડપી બે એન્જિન વિકસાવી આપ્યાં. તેમની કુશળતા જોઈને એ જ વર્ષે તેમને જાપાનના નેશનલ રેલવે વિભાગના પ્રમુખ બનાવવામાં આવ્યાં. એકાદ વર્ષ માંડ આ જવાબદારી તેમણે નિભાવી ત્યાં વળી યોકોહામાના સ્ટેશને ભયાનક આગ લાગી અને ૧૦૦ જેટલાં લોકો મૃત્યુ પામ્યાં. નૈતિક જવાબદારી સ્વીકારીને તેમણે રાજીનામુ આપી દીધું.

નેશનલ રેલવેના પ્રમુખ શિન્જી સોગોએ બુલેટ ટ્રેનના પ્રોજેક્ટની જવાબદારી આગ્રહપૂર્વક ફરીથી હિડેઓને સોંપી. ૧૯૫૫માં ફરીથી પૂરજોશમાં કામ આગળ વધ્યું ત્યાં બીજી મુશ્કેલી આવી. ટ્રેનનું કામ ધારણા કરતા વધુ ખર્ચાળ અને લાંબું ચાલ્યું. આઠ વર્ષના નિર્ધારિત સમયગાળામાં પ્રોજેક્ટ પૂરો ન થયો. બજેટ પણ વધતું જતું હતું એેટલે એ બંને બાબતોની જવાબદારી સ્વીકારીને હિડેઓએ બુલેટ ટ્રેન પ્રોજેક્ટના પ્રમુખપદેથી રાજીનામુ આપી દીધું.

રેલવે પ્રમુખ સોગોએ હિડેઓની બ્લુપ્રિન્ટ પ્રમાણે કામ આગળ ચલાવ્યું અને તેના ફળસ્વરૃપે ૧લી ઓક્ટોબર, ૧૯૬૪ના દિવસે જાપાનમાં વિશ્વની પહેલી બુલેટ ટ્રેેન દોડતી થઈ હતી.

જાપાનીઝ નેશનલ રેલવેની કારકિર્દી પૂરી થયા પછી હિડેઓ શિમા અવકાશ વિજ્ઞાાનના ક્ષેત્રમાં સક્રિય થયા હતા. ૧૯૬૯માં તેમને નેશનલ સ્પેસ ડેવલપમેન્ટ એજન્સી ઓફ જાપાનના વડા બનાવાયા હતા. જાપાનના રોકેટ પ્રોગ્રામને ગતિ આપવામાં પણ તેમનો એટલો જ ફાળો રહ્યો હતો. આઠેક વર્ષ જાપાનની સ્પેસ એજન્સીમાં ચાવીરૃપ ભૂમિકા નિભાવ્યા પછી ૭૭ વર્ષની વયે હિડેઓ ૧૯૭૭માં નિવૃત્ત થયા હતા.

૧૯૦૧માં જન્મેલા હિડેઓ શિમા જાપાનમાં જ નહીં, વિશ્વમાં બુલેટ ટ્રેનના સર્જક તરીકેનું સન્માન મેળવે છે. કેટલાય નેશનલ-ઈન્ટરનેશનલ સન્માનો મેળવનારા હિડેઓ શિમાનું નિધન ૧૯૯૮માં ૯૬ વર્ષની વયે થયું હતું.

બુલેટ ટ્રેનના સપનાનું સિંચન કરનારા શિન્જી સોગો

બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી બુલેટ ટ્રેન તેના રૃટ ઉપર દોડતી થાય એ પહેલાં જાપાનમાં એક વ્યક્તિની આંખમાં એ હાઈસ્પીડ ટ્રેન દોડતી થઈ ગઈ હતી. કોઈ પણ ભોગે વિશ્વમાં બુલેટ ટ્રેનના સર્જક દેશ તરીકે જાપાનનું નામ નોંધાવવાનું શમણું એ વ્યક્તિની આંખમાં અંજાયું હતું.

એ વ્યક્તિ એટલે - શિન્જી સોગો. સરકારના ઉચ્ચ અધિકારી શિન્જી સોગો રેલવે વિભાગના પ્રમુખ બન્યા પછી તેમણે વડાપ્રધાન અને નાણામંત્રીને બુલેટ ટ્રેનના પ્રોજેક્ટને લીલી ઝંડી આપવા માટે મનાવ્યા. સરકારે બુલેટ ટ્રેનની પરવાનગી આપી પણ શરત એ રાખી કે વર્લ્ડ બેંકની સહાયતા મેળવવાની જવાબદારી સોગોની રહેશે. સોગો તેના માટે તૈયાર જ હતા.

બીજી તરફ સોગોએ આ પ્રોજેક્ટની કમાન સોંપવા માટે હિડેઓને શોધી કાઢ્યા. કેટલાંક સરકારી અવરોધો હતા એ પાર કરીને સોગોએ હિડેઓના હાથમાં બુલેટ ટ્રેનના પ્રોજેક્ટનું સુકાન સોંપ્યું. ટેકનિકલ બાબતો હિડેઓના હાથમાં રહી અને આર્થિક બાબતોની જવાબદારી સોગોએ પોતાના શિરે રાખી. બજેટ વધતું જતું તેમ તેમ સરકારનું દબાણ પણ વધતું જતું,

પરંતુ શિન્જી સોગોએ સતત સરકારને બુલેટ ટ્રેનની સફળતા અંગે વિશ્વાસ બંધાવ્યો. આખરે સોગોએ વિચારેલો એ દિવસ આવી ગયો કે જ્યારે જાપાનમાં વિશ્વની પ્રથમ હાઈસ્પીડ ટ્રેન દોડતી હતી. આ સફળતા માટે વિશ્વમાં જાપાનની ભરપેટ પ્રશંસા થઈ. સફળતાને કારણે જાપાનની રેલવે-બુલેટ ટ્રેેન ઈન્ડસ્ટ્રીને ય બળ મળ્યું અને એમ દિવસે દિવસે જાપાન બુલેટ ટ્રેનમાં જગતનો સૌથી શક્તિશાળી દેશ બનીને ઉભરી આવ્યો.
 

Post Comments