જ્યાં બાંધકામ ત્યાં ભ્રષ્ટાચાર

લખનૌ-કાનપુર એક્સપ્રેસ વેનું ઉદઘાટન હમણાં જ જુલાઈમાં થયું હતું. આ છ લેનનો નવો એલિવેટેડ રોડ છે, જેનો ખર્ચ ૪,૨૦૦ કરોડ :પિયા થયો છે. તેના આરંભ પછી, આ રોડ વિવિધ સ્થળોએ પાંચ વખત ધરાશાયી થયો છે. બાંધકામ એજન્સી એક સમયે રસ્તાનું સમારકામ કરે છે અને પછી બીજા સમયે ખામી દેખાય છે. આ વલણ કેટલો સમય ચાલુ રહેશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે, પરંતુ વારંવાર તૂટી પડવાથી કોઈ શંકા નથી કે તેનું બાંધકામ હલકી ગુણવત્તાનું છે. જો નવો બનેલો રસ્તો તેના આરંભના ૨૦ દિવસમાં પાંચ વખત ધરાશાયી થાય છે, તો તેના બાંધકામમાં મોટા પાયે ભ્રષ્ટાચાર થયો છે તે નિષ્કર્ષ કાઢવા સિવાય બીજો કયો વિકલ્પ છે? આ કોઈ સામાન્ય રસ્તો નથી. તે એક એક્સપ્રેસ વે છે. આ ૬૩ કિલોમીટર લાંબા એક્સપ્રેસ વે પર કાર માટે એક તરફી ટોલ ૨૭૫ :પિયા છે. એટલે કે પ્રતિ કિલોમીટર ટોલ આશરે ૪.૩૭ :પિયા થાય છે. આ કારણે, તેને દેશનો સૌથી મોંઘા ટોલવાળો એક્સપ્રેસ વે કહેવામાં આવી રહ્યો છે. આ એક્સપ્રેસ વે પર વારંવાર થતા ભંગાણથી નેશનલ હાઇવે ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (NHAI) શરમ અનુભવી રહી હતી, તેથી તપાસનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે અને તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી ત્રણ એન્જિનિયરોને તેમની ફરજો પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે.
સસ્પેન્શનના પગલાં નિરર્થક છે. હલકી ગુણવત્તાવાળા બાંધકામ માટે દોષિત કંપનીઓને ઘણીવાર બ્લેકલિસ્ટ કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓ તેમના નામ બદલીને ફરીથી કામ શ: કરે છે. આ પહેલો કિસ્સો નથી જે હલકી ગુણવત્તાવાળા બાંધકામની ઘંટડી વગાડે છે. આવી ઘટનાઓ પ્રકાશમાં આવતી રહે છે, અને વરસાદની ઋતુ દરમિયાન તે વારંવાર બને છે. તે કોઈ રહસ્ય નથી કે આ દિવસોમાં દેશભરમાંથી રસ્તા તૂટી પડવાના અહેવાલો આવી રહ્યા છે. જ્યારે આમાંના કેટલાક રસ્તાઓને ભારે વરસાદને કારણે નુકસાન થાય છે, ત્યારે મોટાભાગના રસ્તાઓ નાના વરસાદને કારણે પણ તૂટી રહ્યા છે. ભ્રષ્ટાચાર રસ્તાઓ, પુલો, સરકારી ઇમારતો અને અન્યના હલકી ગુણવત્તાવાળા બાંધકામ તરફ દોરી જાય છે. આવા બાંધકામને કારણે, પહેલા વરસાદમાં રસ્તાઓ તૂટી પડવાના, પુલોને નુકસાન થવાના, અથવા સરકારી ઇમારતો લીક થવાના અથવા ડૂબી જવાના અહેવાલો છે.
દેશનો વિકાસ કરવાનો ધ્યેય હવે ૨૧ વર્ષ દૂર છે. સમય જ કહેશે કે ભારત ૨૦૪૭ સુધીમાં વિકસિત દેશોની બરાબરી કરી શકશે કે નહીં, પરંતુ હાલ પૂરતું એ નોંધવું યોગ્ય છે કે દેશના વિકાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવતી માળખાકીય સુવિધાઓ કેવી રીતે બનાવવામાં આવી રહી છે. દેશમાં ઘણી બધી વસ્તુઓનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે, જેમ કે રસ્તાઓ, પુલો, એરપોર્ટ, બસ સ્ટેશન, મેટ્રો નેટવર્ક, રેલવે સ્ટેશન વગેરે, પરંતુ શું આ બધું ઝડપી ગતિએ આગળ વધી રહ્યું છે? એવું કહી શકાય કે બાંધકામની ગતિ પહેલા કરતાં પ્રમાણમાં ઝડપી છે, પણ ગુણવત્તા ગુણવત્તા વિશ્વસનીય છે કે નહીં? દરેક જગ્યાએ હલકી ગુણવત્તાનું બાંધકામ થઈ રહ્યું છે. આપણા દેશમાં બ્રિટિશ યુગ દરમિયાન બાંધવામાં આવેલ માળખાકીય સુવિધાઓ અકબંધ છે, પરંતુ આપણા પોતાના લોકો દ્વારા બનાવવામાં આવેલ માળખાકીય સુવિધાઓ જૂની સાબિત થઈ રહી છે.
કેટલાક સ્થળે તો પરિસ્થિતિ એવી છે કે પુલ ઉદઘાટન પહેલાં જ તૂટી રહ્યા છે. જેમ જેમ કમિશન લેવાનું પ્રમાણ વધી રહ્યું છે, તેમ તેમ હલકી ગુણવત્તાવાળા બાંધકામના કિસ્સાઓ પણ વધી રહ્યા છે. જ્યાં પણ બાંધકામ થઈ રહ્યું છે, ત્યાં ભ્રષ્ટાચાર વિના તે પૂર્ણ થતું નથી. જ્યાં પણ બાંધકામ થાય છે, ત્યાં ભ્રષ્ટાચાર પ્રવેશ કરે છે. હકીકતમાં, એવું કહેવું વધુ યોગ્ય છે કે દરેક સરકારી બાંધકામનો પાયો ભ્રષ્ટાચારની ઇંટો અને માટીથી નાખવામાં આવી રહ્યો છે. ભ્રષ્ટાચાર એ એક રોગ છે જે સમય જતાં વધતો જાય છે. ભ્રષ્ટાચાર ફક્ત બાંધકામ પૂરતો મર્યાદિત નથી; તે સરકારી ખરીદી સુધી પણ ફેલાઈ ગયો છે. સરકારી વ્યવસ્થામાં વિકસી રહેલા ભ્રષ્ટાચારની સાક્ષી તે અધિકારીઓ આપે છે જેમનાં મકાનો - સંપત્તિ વારંવાર CBI, ED વગેરે દ્વારા દરોડામાં જપ્ત કરવામાં આવે છે.
એવાં ઉદાહરણો પાર વગરના છે કે જેમાં ભ્રષ્ટાચારમાં સંડોવાયેલા અધિકારીઓને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા હતા અને થોડા સમય પછી પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. આનું કારણ એ છે કે સરકારો ભ્રષ્ટાચારને રોકવામાં નિષ્ઠાવાન નથી. કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકારો બંને આ સંદર્ભમાં નિષ્ફળ ગઈ છે. હકીકત એ છે કે ભ્રષ્ટાચાર આજે ફક્ત સરકારી વ્યવસ્થામાં જ પ્રચલિત નથી, પરંતુ સમય જતાં, તે ખાનગી ક્ષેત્રમાં પણ પ્રવેશી ગયો છે.