યુનોનું વાર્ષિક (અ)જ્ઞાનસત્ર

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાનું ૮૧મું સત્ર (બીજી ઓક્ટોબર સુધી ચાલશે) એવા સમયે યોજાઈ રહ્યું છે જ્યારે બીજા વિશ્વયુદ્ધને અટકાવવા માટે રચવામાં આવેલી સંસ્થા પોતે જ તેના ઇતિહાસના સૌથી ઊંડા વિશ્વાસ-સંકટમાંથી પસાર થઈ રહી છે. વિશ્વના નેતાઓની વાર્ષિક બેઠક હંમેશાં પરસ્પર વિરોધી રાષ્ટ્રીય હિતો, રાજદ્વારી ભાષણો અને શાંતિ માટેના સાવધાનીપૂર્વક ઘડાયેલા આહવાનોનોનું મંચ રહી છે. પરંતુ આ વર્ષે પરિસ્થિતિ અલગ છે. એન્ટોનિયો ગુટેરેસ મહાસચિવ તરીકે મહાસભાને પોતાનું અંતિમ સંબોધન કરી રહ્યા છે અને આ ૨૦૨૬ના અંતે તેમનો કાર્યકાળ પૂર્ણ થવાનો છે. બીજી તરફ, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર એકસાથે અનેક યુદ્ધો, ભૂરાજકીય હરીફાઈ, આબોહવાની કટોકટી, આર્થિક અસુરક્ષા, ટેક્નોલોજીકલ પરિવર્તન અને વધતી એવી માન્યતાનો સામનો કરી રહ્યું છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી રચાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાની સંસ્થાઓ હવે જે વિશ્વનું સંચાલન કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી તે બધી તેનું પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ કરતી નથી.
સંઘર્ષોની સમસ્યાનું પ્રમાણ જ પરિસ્થિતિની ગંભીરતા સમજાવવા માટે પૂરતું છે. સન ૨૦૨૫માં વિવિધ દેશોને સંડોવતા ૬૫ સશસ્ત્ર સંઘર્ષો નોંધાયા હતા, જે ૧૯૪૬માં વ્યવસ્થિત રીતે આંકડાઓ એકત્ર કરવાનું શરૂ થયું ત્યારથી આજ સુધીમાં સૌથી વધુ છે. તેમાંથી ૧૩ સંઘર્ષ યુદ્ધના સ્તરે પહોંચ્યા હતા, જ્યારે સંગઠિત હિંસામાં આશરે ૨,૪૪,૬૦૦ લોકોનાં મોત થયાં હતાં. રાષ્ટ્રો વચ્ચેના સંઘર્ર્ષોની સંખ્યા પણ સૌથી વધુ રહી છે. આ આંકડાઓ માત્ર અલગ-અલગ પ્રાદેશિક કટોકટીઓ દર્શાવતા નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં વ્યાપક પતન તરફનો પણ સંકેત આપે છે. આ પૃષ્ઠભૂમિમાં ગુટેરેસ વારંવાર કહી ચૂક્યા છે કે ૨૧મી સદીની સમસ્યાઓનો સામનો ૧૯૪૫ના સમયની વાસ્તવિકતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવેલી સંસ્થાઓથી કરી શકાય નહીં.
મહાસભામાં પોતાના અંતિમ સંબોધનમાં તેમણે વિશ્વને વિભાજિત કરતી તિરાડો વધુ ઊંડી બની રહી હોવાની ચેતવણી આપી અને વિખંડન, અવિશ્વાસ તથા માત્ર પોતાના હિતને ધ્યાનમાં રાખનારી રાજનીતિને બદલે પરસ્પર નિર્ભરતા પર આધારિત વ્યવસ્થાની અપીલ કરી. તેમણે સુરક્ષા પરિષદમાં પણ સુધારા કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે, જેથી તે આજની ભૂરાજકીય વાસ્તવિકતાઓનું વધુ યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે આથી ગુટેરેસના અનુગામીની પસંદગી માત્ર નવા મહાસચિવની નિયમિત નિમણૂકનો મુદ્દો નથી. યુએન મહાસચિવ પાસે મર્યાદિત સત્તા છે, પરંતુ આ પદ હજુ પણ સંઘર્ષોમાં મધ્યસ્થી, રાજદ્વારી સંવાદના મંચ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહકારના અવાજ તરીકે મહત્વપૂર્ણ છે. નવા મહાસચિવની ઔપચારિક પસંદગી પ્રક્રિયા ૨૦૨૫માં શરૂ થઈ હતી અને તેમાં ઉમેદવારોના નામ જાહેર કરવા, તેમના વિઝન સ્ટેટમેન્ટ રજૂ કરવા તથા સંવાદાત્મક બેઠકો જેવી પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.
ગયા વખતે ૮૦મું સત્ર પૂર્ણ થયા બાદ આ પ્રક્રિયાની જવાબદારી મહાસભાના નવા અધ્યક્ષ ખલીલુર રહેમાનને સોંપાઈ છે. ગુટેરેસનો કાર્યકાળ ૩૧ ડિસેમ્બરે પૂર્ણ થવાનો હોવાથી આ ચાલુ ૮૧મું સત્ર નેતૃત્વ પરિવર્તનની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે. દક્ષિણ એશિયા માટે પણ આ પરિવર્તનનું વિશેષ મહત્વ છે, કારણ કે બાંગ્લાદેશના વિદેશમંત્રી ખલીલુર રહેમાનને ૮૧મી મહાસભાના અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા છે. રહેમાને ગુપ્ત મતદાનમાં સાયપ્રસના એન્ડ્રિયાસ કાકૌરિસને ૯૯ સામે ૯૧ મતથી હરાવ્યા હતા અને ૮ સપ્ટેમ્બરે સત્તાવાર રીતે અધ્યક્ષપદ સંભાળ્યું હતું.
પરંતુ મહાસભાના પ્રારંભિક દિવસોએ એ જ દર્શાવ્યું છે કે સુધારા કરવાનું કામ કેટલું મુશ્કેલ છે. વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી નેતાઓના ભાષણોમાં ઘણી વખત એવા મતભેદો અને વિભાજનો દેખાયા છે જેને દૂર કરવાનું કામ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પાસેથી અપેક્ષિત છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું સંબોધન મૂર્ખતાયુક્ત ને આક્રમક હતું. તેમણે અમેરિકાની સૈન્ય કાર્યવાહી અને વિદેશ નીતિના નિર્ણયનો બચાવ કર્યો, રાજદ્વારી પ્રયાસો નિષ્ફળ જાય તો ઈરાનને નષ્ટ કરવાની ચેતવણી આપી અને અગાઉ ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંઘર્ષ સહિત અનેક યુદ્ધો અને સંઘર્ષોના ઉકેલમાં પોતે ભૂમિકા ભજવી હોવાનો દાવો કર્યો. વોશિંગ્ટન અને તેહરાન વચ્ચેનો તણાવ તો આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારિતાની મર્યાદાઓને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને અમેરિકાની કાર્યવાહીનો વિરોધ કર્યો અને કહ્યું કે ધમકીઓથી બચવા માટે ઈરાનને પોતાની શક્તિ જાળવી રાખવી જરૂરી છે.