Explainer: રક્તવાહિનીઓમાં જામી શકે છે લોહી! જાણો વાયુ પ્રદૂષણથી હૃદયને બચાવવા માટેની ખાસ ટિપ્સ

Winter Air Pollution PM2.5 Increases Heart Attack And Stroke Risk Health Tips | વાયુ પ્રદૂષણ વિશે વિચારતા જ સામાન્ય રીતે ખાંસી, શ્વાસની તકલીફ કે અસ્થમા જેવી બીમારીઓ યાદ આવી જાય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે પ્રદૂષિત હવા તમારા હૃદય માટે પણ એટલી જ ખતરનાક છે? દિલ્હી-NCR અને દેશના અન્ય શહેરોમાં વધતું પ્રદૂષણ હવે માત્ર શ્વાસની તકલીફ પૂરતું સીમિત નથી રહ્યું, પરંતુ તે હૃદયરોગના હુમલા અને સ્ટ્રોક જેવા જીવલેણ રોગોનું મુખ્ય કારણ બની રહ્યું છે.

PM2.5 શું છે?
હવામાં તરતા અત્યંત સૂક્ષ્મ કણો, જેમનો વ્યાસ 2.5 માઇક્રોમીટર કે તેથી ઓછો હોય છે, તે PM2.5 (પાર્ટિક્યુલેટ મેટર 2.5) કહેવાય છે. આ કણો માનવ વાળની જાડાઈ કરતાં લગભગ 30 ગણા નાના હોય છે. આ કણો એટલા સૂક્ષ્મ હોય છે કે શ્વાસ લેતી વખતે તે નસકોરાં વાટે સીધા ફેફસાં અને લોહીમાં પ્રવેશી શકે છે. 'વાહનોમાંથી નીકળતો ધુમાડો', 'કારખાના અને પાવર પ્લાન્ટનું ઉત્સર્જન', 'લાકડા, કોલસા કે ખેતીના કચરાના દહન' અને 'બાંધકામની ધૂળ' વગેરેમાંથી તે પેદા થાય છે.

PM2.5 કેવી રીતે નુકસાન કરે છે?
PM2.5 ના અતિસૂક્ષ્મ કણો શ્વાસ મારફતે સીધા ફેફસાંના અંતિમ ભાગમાં અને ત્યાંથી રક્તવાહિનીઓમાં પ્રવેશીને આખા શરીરમાં ફેલાય છે. આ કણોમાં રહેલા ‘બ્લેક કાર્બન’ અને અન્ય રાસાયણિક તત્ત્વો કોષોમાં ઓક્સિડેટીવ તણાવ અને બળતરા (ઇન્ફ્લેમેશન) ઊભી કરે છે, જે રક્તવાહિનીઓને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે. લાંબા સમય સુધી PM2.5 ના સંપર્કમાં રહેવાથી અસ્થમા, શ્વસનતંત્રની બીમારીઓ, હૃદયરોગ અને ફેફસાંના કેન્સરનું જોખમ વધી જાય છે.

લોહી ગંઠાઈ જવાનું જોખમ
પ્રદૂષણની પ્રાથમિક અસર રક્તવાહિનીઓના આંતરિક સ્તર (એન્ડોથેલિયમ) પર થાય છે. આ સ્તર રક્ત પરિભ્રમણને યોગ્ય રીતે ચલાવવામાં અને લોહીને બિનજરૂરી રીતે ગંઠાઈ જતું રોકવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. પ્રદૂષણના કારણે આ સ્તરમાં સોજો આવે છે અને રક્તવાહિનીઓની લવચીકતા ઘટી જાય છે. વાયુ પ્રદૂષણને કારણે પ્લેટલેટ્સ વધુ સક્રિય બને છે, જેનાથી લોહી ગંઠાઈ જવાની પ્રક્રિયા ખૂબ ઝડપી બને છે.

હાર્ટ એટેક અને સ્ટ્રોકનું વધતું પ્રમાણ

• જો હૃદયને લોહી પહોંચાડતી કોરોનરી ધમનીમાં આવો ગંઠાઈ ગયેલો લોહીનો જથ્થો ફસાઈ જાય, તો તે હાર્ટ એટેક લાવી શકે છે.
• જો મગજ તરફ જતી ધમનીમાં અવરોધ ઊભો થાય, તો સ્ટ્રોક આવી શકે છે.
• પગની નસોમાં બનેલો લોહીનો ગંઠો ફેફસાં સુધી પહોંચીને પલ્મોનરી એમબોલિઝમ જેવી જીવલેણ સ્થિતિ સર્જી શકે છે.
• PM2.5 ના કારણે શરીરમાં ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ (LDL) વધે છે, જે લોહીને જાડું બનાવે છે અને હાઈ બ્લડ પ્રેશરનું કારણ બને છે. ખાસ કરીને શિયાળાની ઋતુમાં જ્યારે તાપમાન ઓછું હોય અને પ્રદૂષણ વધુ હોય, ત્યારે હૃદય પર આ જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.

કોને વધારે સાવચેતીની જરૂર છે?
હાઈ બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટીસ, હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ, હાર્ટ ફેલ્યોર અથવા અગાઉ હાર્ટ એટેક કે સ્ટ્રોક આવી ચૂક્યો હોય તેવા લોકોને સૌથી વધુ જોખમ રહે છે. વૃદ્ધો અને જેઓ લાંબા સમયથી પ્રદૂષિત વાતાવરણમાં રહે છે તેમણે વિશેષ કાળજી લેવી જોઈએ.

હૃદયને સુરક્ષિત રાખવાના સરળ ઉપાયો
• ઘરની બહાર નીકળતા પહેલા હંમેશાં હવાની ગુણવત્તા (AQI) તપાસો.
• પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધુ હોય ત્યારે હંમેશાં N95 માસ્ક પહેરો.
• ઘરની અંદરની હવા શુદ્ધ રાખવા માટે HEPA એર પ્યુરિફાયરનો ઉપયોગ કરો.
• બ્લડ પ્રેશર, બ્લડ સુગર અને કોલેસ્ટ્રોલને સતત નિયંત્રણમાં રાખો.
• ખૂબ પ્રદૂષણવાળા દિવસોમાં બહાર કસરત કરવાને બદલે ઘરની અંદરની પ્રવૃત્તિઓ પર ધ્યાન આપો.
• જો તમને છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ઠંડો પરસેવો થવો, ચહેરો લટકવો કે બોલવામાં તકલીફ પડવી જેવા લક્ષણો દેખાય તો તરત જ તબીબી સહાય લો.