દિલ્હીમાં (અ)જ્ઞાનેશનો ઉત્પાત

રાજધાનીમાં રાજકાજની મોસમ હવે પરાકાષ્ટાએ છે. એનડીએ સરકાર સામેનો અજ્ઞાનેશ ધૂમાડો હવે ધુમ્મ્સ બનીને કેન્દ્રીય નેતૃત્વના ચહેરા ઝાંખા કરે છે. સરકારમાં એક અવ્યક્ત ગભરાટ દેગાય છે. નવી દિલ્હીમાં આજે શનિવારે રાજકીય રીતે અત્યંત તંગ સ્થિતિ સર્જાવાની તૈયારી છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) (અ)જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગ સાથે પ્રસ્તાવિત વિરોધ પ્રદર્શનને પગલે રાષ્ટ્રીય રાજધાનીમાં અસાધારણ સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી રહી છે. મતદાર યાદીઓ અંગેની ચૂંટણી પંચની કામગીરી પર સવાલો ઉઠાવતી એક ઝુંબેશ હવે વિદ્યાર્થીઓ, વિપક્ષી રાજકીય પક્ષો, ખેડૂતોનાં સંગઠનો, કાર્યકરો અને સત્તાધારી વ્યવસ્થાના સમર્થકો વચ્ચેના મોટા સંઘર્ષમાં પરિવર્તિત થઈ છે. એનડીએના અજ્ઞાને પાટનગરમાં ઉત્પાત મચાવ્યો છે.
૧૦ ઓક્ટોબરના પ્રસ્તાવિત વિરોધ પ્રદર્શન માટે કરવામાં આવી રહેલી તૈયારીઓનું પ્રમાણ પણ હવે પોતે જ વિવાદનો વિષય બની ગયું છે. દિલ્હી પોલીસે જંતર-મંતર ખાતે વિરોધ પ્રદર્શનને મંજૂરી આપી નથી. પોલીસે પ્રક્રિયાત્મક આવશ્યકતાઓ, સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાઓ અને મોટી સંખ્યામાં લોકો એકત્ર થવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લીધો હોવાનું જણાવ્યું છે. પોલીસે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મંજૂરી વિના સ્થળ પર યોજાતું કોઈપણ પ્રદર્શન અનધિકૃત ગણાશે. પરંતુ સમગ્ર પરિસ્થિતિની સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે વિચારવામાં આવી રહેલા અથવા અમલમાં મૂકવામાં આવેલા નિયંત્રણોનો વ્યાપ કેટલો મોટો છે. કેન્દ્રના ગૃહખાતા હેઠળની દિલ્હી પોલીસે મેટ્રો રેલ કોર્પોરેશનને ગઈ રાતથી જ મેટ્રો સ્ટેશનોના પ્રવેશ અને બહાર નીકળવાના દરવાજા બંધ રાખવા જણાવ્યું છે.
સુરક્ષા દળોની વિશાળ તૈનાતી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. દિલ્હી અને તેની આસપાસ ૨૩,૦૦૦થી વધુ સુરક્ષા કર્મચારીઓ તૈનાત કરાયા છે. તેમાં રાજધાનીની બહારથી બોલાવવામાં આવેલા દળો ઉપરાંત દિલ્હી પોલીસના કર્મચારીઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. વિરોધ પ્રદર્શનકારીઓ અને કાર્યકરોને દિલ્હી પહોંચતા રોકવા માટે અટકાયત તથા અન્ય પ્રકારની કાર્યવાહી અંગેના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે. કોકરોચ જનતા પાર્ટી અને તેની સાથે જોડાયેલા વિરોધ પક્ષોના કેટલાક સભ્યોને પ્રદર્શન પહેલાં અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા છે. તેમાં દિલ્હી તરફ મુસાફરી કરી રહેલા કાર્યકરોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આંદોલનકારીઓએ તેમના હજારો સભ્યો અને સમર્થકોની અટકાયત કરવામાં આવી હોવાનો દાવો કર્યો છે, જોકે આયોજકો દ્વારા જણાવવામાં આવેલા મોટા આંકડાઓની સ્વતંત્ર રીતે પુષ્ટિ થઈ નથી.
આ વિવાદ હવે દિલ્હીની સીમાઓથી પણ આગળ વધી ગયો છે. અન્ય શહેરોમાં પણ વિરોધ અને લોકોની એકત્રિત કરવાની પ્રવૃત્તિઓ થઈ છે. વિપક્ષના નેતાઓએ ચૂંટણી પંચ સામે વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. રાહુલ ગાંધી અને અન્ય વિપક્ષી સાંસદોને પણ તાજેતરના દિવસોમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન અટકાયતમાં લેવામાં આવ્યા હતા. તેથી આ મુદ્દો હવે માત્ર એક યુવા આંદોલન અને દિલ્હી પ્રશાસન વચ્ચેનો સંઘર્ષ રહ્યો નથી; તે ચૂંટણી સંસ્થાઓ અને લોકશાહી વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા અંગેની મોટી રાજકીય લડાઈનો ભાગ બની ગયો છે. આ સમગ્ર વિવાદના કેન્દ્રમાં મતદાર યાદીઓની સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે વિશેષ સઘન સુધારણા પ્રક્રિયા છે. વિપક્ષો અને કાર્યકરોનો આરોપ છે કે ચૂંટણી પંચ આ પ્રક્રિયા એવી રીતે ચલાવી રહ્યું છે કે મોટી સંખ્યામાં મતદારો મતાધિકારથી વંચિત થઈ શકે છે. સરકાર અને ભાજપે આ આરોપોને નકારી કાઢયા છે અને તેને રાજકીય હેતુથી પ્રેરિત ગણાવ્યા છે. જોકે, વિરોધીઓનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીઓની વિશ્વસનીયતા એટલો મૂળભૂત મુદ્દો છે કે તેને માત્ર રાજકીય નિવેદનો દ્વારા નક્કી કરી શકાય નહીં. તેઓ વધુ પારદર્શિતા, જવાબદારી અને ખાસ કરીને જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગ કરી રહ્યા છે.
આમ તો આ સીધી રીતે ઉકેલી શકાય એમ છે પરંતુ ભાજપના દ્વિમુખી હાઈકમાન્ડના અહંકારને કારણે આખો દેશ આ આંદોલન તરફ તણાઈ રહ્યો છે જેની હજુ શરૂઆત છે. એનડીએ સરકાર ક્રમશઃ એટલી બધિર બનતી જાય છે કે સામાન્ય લોકશાહીગત રજૂઆત પણ ભડકો ન થાય ત્યાં સુધી એમનું ધ્યાન પડતું નથી. ઈન્કમટેક્સ અને ઈડીના દુરુપયોગમાં આ સરકાર જેટલી બુદ્ધિ ચલાવી ચૂકી છે એના દસ ટકા પણ ચૂંટણીમાં લોકશાહીની રક્ષા કરવામાં ચલાવી હોત તો આજે આ દિવસો ન આવ્યા હોત. આ વિરોધ પ્રદર્શન હવે વધુને વધુ વૈચારિક સ્વરૂપ ધારણ કરી રહ્યું છે. બીજી તરફ, જ્ઞાનેશ કુમારના સમર્થનમાં પણ સોશિયલ મીડિયા પર ભાજપ પ્રેરિત ઝુંબેશ જોવા મળી રહી છે. કેટલાક સમર્થકો તેમને ભારતીય અને હિંદુ સાંસ્કૃતિક હિતોના રક્ષક તરીકે રજૂ કરી રહ્યા છે. પરિણામે, એક એવી સંસ્થા અંગેનો જાહેર સંવાદ અત્યંત ધ્રુવીકૃત બની ગયો છે, જેને રાજકીય પક્ષીય સંઘર્ષથી ઉપર રહેવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.