હિમાલયમાં બંધ પ્રતિબંધ

એક સમયે વીજળી ઉત્પાદનનું કેન્દ્ર ગણાતું હિમાલય હવે મોટા બંધોથી મુક્ત થવા માટે તૈયાર છે. સરળ પર્વતીય વીજળી ઉત્પાદનની લાલસાથી હિમાલયમાં જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ્સને એક વિશાળ નેટવર્ક ઉભું થયું હતું, પરંતુ માત્ર સાડા ચાર મહિના પહેલા, સરકાર અને અદાલતોએ આ પ્રોજેક્ટ્સ પર પ્રતિબંધ લાદ્યો હતો. ગત તારીખ ૧૯ મે, ૨૦૨૬ ના રોજ એક સંયુક્ત સોગંદનામામાં, કેન્દ્રીય પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય, જળ શક્તિ મંત્રાલય અને વીજળી મંત્રાલયે સુપ્રીમ કોર્ટને જાણ કરી હતી કે તેમણે અલકનંદા અને ભાગીરથી ખીણોમાં નવા બંધ નહીં બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. કારણો પ્રદેશની ભૂસ્તર શાસ્ત્રીય પરિસ્થિતિઓ અને ભૂકંપની સંભાવનાને કારણે હતા. આ પરિવર્તનમાં પ્રદેશની આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક વિશિષ્ટતા અને અમૂલ્ય જૈવવિવિધતા પણ પરિબળો હતા, જોકે હાલના સાત પ્રોજેક્ટ્સ ક્રમશઃ એના નિયત સમય પત્રક પ્રમાણે પૂર્ણ થશે.
આ જ મુદ્દાઓ ૧૯૭૦ ના દાયકામાં તેહરી ડેમ વિરોધી સંઘર્ષ સમિતિ દ્વારા એ વિશાળ તેહરી ડેમના વિરોધમાં ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા, અને આજે પણ મોટા જળાશયોવાળા ડેમ પ્રોજેક્ટ્સના વિરોધમાં ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. અલબત્ત, તે સમયે આબોહવા પરિવર્તનને કારણે થતી આફતોની ચર્ચા નહોતી થતી, પરંતુ આજે, તે મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. ભૂકંપ અને પર્યાવરણીય સંવેદનશીલતાની ચર્ચા ત્યારે પણ થતી હતી અને હજુ પણ થાય છે. તેહરી ડેમના નિર્માણ દરમિયાન પણ, આનો પ્રતિકાર એ દાવો કરીને કરવામાં આવ્યો હતો કે આપણા ડેમ રિક્ટર સ્કેલ પર આઠની તીવ્રતાના ભૂકંપનો સામનો કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે. વિશ્વભરમાં એવી ઘટનાઓની કોઈ કમી નથી જ્યાં ભૂકંપથી ડેમ અને જાનમાલને નુકસાન થયું હોય. અચાનક પૂરમાં, કોઈ પણ ડેમ - પાણી અને કાટમાળના ભારે દબાણ હેઠળ તૂટી પડે છે, જેના કારણે અન્યત્ર વ્યાપક વિનાશ અને પૂર આવે છે.
છેલ્લા ચાર દાયકામાં, વિશ્વભરમાં લગભગ ૧,૦૦૦ ડેમને નુકસાન થયું છે. ૨૦૦૦ થી ૨૦૦૯ ની વચ્ચે, ૨૦૦ નોંધપાત્ર ડેમ અકસ્માતો થયા. ૧૯૭૯ માં, આપડા ગુજરાતના મચ્છુ નદી પરનો મચ્છુ-૨ ડેમ તૂટી પડયો, જેમાં મોરબી અને તેની આસપાસ ૨૫,૦૦૦ થી વધુ લોકો માર્યા ગયા. ૧૫ મિનિટમાં ડેમ તૂટી ગયો અને એ ૧૫ મિનિટમાં, મોરબી ૩૦ ફૂટ પાણીથી ભરાઈ ગયું. મોરબીના ઘણા વિસ્તારો ૨૦ ફૂટ પાણીમાં ડૂબી ગયા હતા, જે પરિસ્થિતિ આગામી છ કલાક સુધી ચાલુ રહી હતી તે સહુ જાણે છે. આવી જ એક ઘટના ૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૩ ના રોજ બની હતી, જ્યારે સિક્કિમમાં ૧૭,૧૦૦ ફૂટની ઊંચાઈ પર સ્થિત દક્ષિણ લોનાક ગ્લેશિયર તળાવ તૂટી પડયું હતું. સિક્કિમ સરકાર તે દિવસે વાદળ ફાટવાને કારણે આ ભંગાણ થયું હતું એમ કહેતી હતી, પરંતુ પછીથી વૈજ્ઞાાનિકો કહે છે કે તળાવે ૨૦૨૧ ની શરૂઆતમાં જ તેના ભંગાણની આગાહી કરી હતી. દાયકાઓથી બનેલું આ તળાવ વાર્ષિક ધોરણે વિસ્તરી રહ્યું હતું. ભારે વરસાદ દરમિયાન અચાનક ફાટી ગયેલી દિવાલ આશરે ૧૬.૩ મીટર ઊંચી હતી.
એ ભંગાણ પહેલાં, તળાવ લગભગ ૧૬૮ હેક્ટરમાં ફેલાયેલું હતું. ડેમનો ૧૦૦ હેક્ટરનો ભાગ તૂટી પડયો. તળાવમાં ભંગાણ બાદ, પાણી, બરફ અને કાદવ ૬૨ કિમી દૂર ચુંગથાંગ ડેમમાં વહેતા થયા, જે ૧,૨૦૦-મેગાવોટ સ્ટેજ ૩ હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટનો ભાગ છે. તે ૨૦૧૭ માં કાર્યરત થયું હતું જેની ઊંચાઈ ૮૧૭ મીટર હતી. ચુંગથાંગ ડેમ, પાણી, કાટમાળ અને વજનનો જથ્થો સહન કરવામાં અસમર્થ, ૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૩ ના રોજ તૂટી પડયો. પરિણામે, તિસ્તા નદીનું પાણીનું સ્તર ૧૫ થી ૨૦ મીટર વધ્યું. અચાનક પૂરમાં ૭૪ થી વધુ લોકોના મોત થયા, ઘણા લોકો ગુમ થયા. ઘણા જિલ્લાઓમાં મિલકતને ભારે નુકસાન થયું. ચુંગથાંગ ડેમ દુર્ઘટનાની નેપાળમાં તાજેતરની ઘટનાઓ સાથેની સરખામણી દર્શાવે છે કે અત્યંત ભૂકંપની રીતે સક્રિય હિમાલયમાં ગ્લેશિયર-જમા થયેલા હોટસ્પોટ્સમાં મોટા બંધ ન બનાવવા જોઈએ. ઉત્તરાખંડ અને ગઢવાલમાં ડેમ ગ્લેશિયર-સંગ્રહિત નદીઓ પર સ્થિત છે. ડેમ ભૂકંપ અને ભૂસ્ખલનનું કારણ પણ બની શકે છે.
૭ ફેબુ્રઆરી, ૨૦૨૧ ના રોજ, ઉત્તરાખંડમાં, ભારત-તિબેટ સરહદ પર નીતિ ખીણમાં રેની ગામ નજીક, ચમોલીમાં નંદા દેવી પાર્કના મુખ્ય ક્ષેત્રમાં શિયાળામાં ૫૬૦૦ મીટર પર એક લટકતો બરફનો પર્વતખંડ અણધારી રીતે તૂટી ગયો.આના કારણે ષિગંગા અને ધૌલીગંગા નદીઓમાં ભયંકર પૂર આવ્યું. લગભગ બસો લોકો મૃત્યુ પામ્યા અથવા ગુમ થયા.