અમેરિકાનું ચકડોળ નીતિશાસ્ત્ર

એમાં કોઈ શંકા નથી કે અમેરિકા, જે હવે એક કથિત વૈશ્વિક મહાસત્તા છે, તેના મનમાં અનેક ગહન ભ્રમ છે. ચાકૂની અણીએ દુનિયા ચલાવવાના ખુશનુમા ખયાલ ધરાવતા મિસ્ટર ટ્રમ્પ અમેરિકાના બૌદ્ધિક પતનનો ચહેરો બની ગયા છે. સંશોધનની અબજો ડોલરની ગ્રાન્ટ કપાઈ જતાં હવે જાપાન અને જર્મની રેસમાં આગળ દેખાવા લાગ્યા છે. અમેરિકાને ટેકનિકલ પછાત થતાં બહુ વાર નહિ લાગે. આમ પણ ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોમાં તો છેલ્લા પચીસ વરસથી અમેરિકા ચીનથી બહુ પાછળ રહી ગયું છે. બળિયાના બે ભાગના સિદ્ધાંત સાથે વિશ્વ પર રાજ કરનારા ટ્રમ્પે રશિયન ડિઝલ ખરીદવાના નિર્ણય દ્વારા ફરી એકવાર અમેરિકાની આયોજન, વહીવટ અને વિદેશનીતિની નિષ્ફળતાનો પર્દાફાશ કર્યો છે. શત્રુને ઘરે જઈ ભિક્ષાવૃત્તિ કરવી એને શાોમાં નરકથી પણ ખરાબ દશા તરીકે આલેખવામાં આવી છે.
રશિયા પાસેથી પેટ્રોલિયમ પેદાશ ખરીદવાના ટ્રમ્પ શાસનના નિર્ણયની દુનિયાના કાર્ટૂનિસ્ટોએ બહુ ઠેકડી ઉડાવી છે. ટ્રમ્પે રશિયન તેલ ખરીદવા માટે ભારત પર ૨૫% ટેરિફ વેરો લાદ્યો તે વિડંબના છે. હવે, સ્થાનિક રાજકીય મુશ્કેલીઓમાં ફસાયેલા, તેમણે યુક્રેન યુદ્ધ વિશેની તમામ નૈતિક દલીલોને બાજુ પર રાખીને, રશિયા પાસેથી ડિઝલ ખરીદવાનો નિર્ણય લીધો. એ પણ વિદિત છે કે ટ્રમ્પે તાજેતરમાં એક કાયદો મંજુર કર્યો હતો જેમાં તો ભારત અને ચીન દ્વારા રશિયા પાસેથી ક્રૂડ તેલની ખરીદી પર ૧૦૦ ટકા ટેરિફ લાદવામાં આવ્યો હતો. આ ફક્ત અમેરિકાના બેવડા અને મૂર્ખતાપૂર્ણ વલણને જાહેર કરે છે. ટ્રમ્પ પર વોશિંગ્ટન પોસ્ટે હમણાં જ ટકોર કરી છે કે જર્મનીનો કુખ્યાત શાસક હિટલર ક્રૂર અને ઘાતકી હતો પણ મૂર્ખ ન હતો. એ વાત જાણીતી છે કે અમેરિકાની બધી નીતિઓ અમેરિકાથી શરૂ થાય છે અને અમેરિકા સાથે સમાપ્ત થાય છે. ટ્રમ્પના એક ક્ષણમાં એક તોલા, એક ક્ષણમાં લાખ ખાંડીના નિવેદનો પર વિશ્વાસ કરવો મુશ્કેલ છે.
તે ક્યારે પોતાના શરૂઆતના નિવેદનો પાછા ખેંચી લેશે તે આગાહી થાય એમ નથી. તેમના ભ્રામક નિવેદનોએ વિશ્વભરમાં અમેરિકાની વિશ્વસનીયતા ખલાસ કરી દીધી છે. ટ્રમ્પે અગાઉ દલીલ કરી હતી કે રશિયા પાસેથી પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો ખરીદવાનો અર્થ યુક્રેનિયનોના વિનાશ માટે સંસાધનો પૂરા પાડવાનો છે. હવે, જો અમેરિકા ખુદ રશિયા પાસેથી ડિઝલ ખરીદે છે, તો શું તે રશિયન આક્રમણને પ્રોત્સાહન નહીં આપે? હવે તેઓ ઝેલેન્સ્કીને શાંતિમાં અવરોધ ગણાવી રહ્યા છે. ટ્રમ્પે તો એમ પણ કહ્યું છે કે યુક્રેનને તેના રાષ્ટ્રપતિ બદલવા જોઈએ. તેમના નિવેદનથી વિશ્વમાં અને નાટોમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. આનો અર્થ એ છે કે ટ્રમ્પ યુક્રેન પર યુદ્ધનો અંત લાવવા માટે દબાણ કરી રહ્યા છે જેથી અમેરિકન ડિઝલની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકાય. હકીકતમાં, ટ્રમ્પ દ્વારા રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવાની તેમની નીતિમાં ફેરફાર પાછળનું વાસ્તવિક કારણ આવતા મહિને યોજાનારી આગામી યુએસ મધ્યાવધિ ચૂંટણીઓ છે. યુએસમાં ડિઝલના ભાવમાં વધારો જાહેર થતાં રાજકીય સમર્થનને તેમની વિરુદ્ધ કરી રહ્યો છે.
ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા યુદ્ધે વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ સપ્લાયને ગંભીર અસર કરી છે. માત્ર ભારત જ નહીં, પરંતુ ઘણા યુરોપિયન દેશો પણ આ કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યા છે. પરંતુ ટ્રમ્પ ફક્ત પોતાના દેશમાં આગામી મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓ જીતવાની ચિંતા કરે છે. યુએસમાં તેમની લોકપ્રિયતામાં તીવ્ર ઘટાડો થયો છે. છેવટે, વૈશ્વિક તેલ સંકટને કારણે ભારત જેવા દેશો પણ આવી જ પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યા છે. ઈરાન કટોકટીને કારણે પેટ્રોલિયમના ભાવમાં અભૂતપૂર્વ વધારો થયો છે. પ્રશ્ન એ છે કે, કોઈ સાર્વભૌમ રાષ્ટ્રે પોતાની સ્થાનિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે રશિયા અથવા તેની પસંદગીના દેશ પાસેથી ક્રૂડ ઓઇલ કેમ ન ખરીદવું જોઈએ? પેટ્રોલિયમ ખરીદી અંગે અમેરિકા અને અન્ય દેશો માટે અલગ અલગ ધોરણો કેમ નક્કી કરવામાં આવી રહ્યા છે? ભારત, ચીન વગેરેની ઉર્જા સુરક્ષા ચિંતાઓને કેમ અવગણવામાં આવી રહી છે? દેખીતી રીતે, પેટ્રોલિયમના વધતા ભાવનું દબાણ ભારત માટે પણ એટલું જ સંકટ નોંતરનારું છે. ભારત જેવા દેશ માટે આ પડકાર વધુ મોટો છે, કારણ કે આપણે ઉર્જા જરૂરિયાતોનો ૮૮ ટકા ભાગ તો વિદેશથી આયાત કરીએ છીએ.
જોકે, આ નવા ઘટનાક્રમનું એક સકારાત્મક પાસું એ છે કે વૈશ્વિક બજારમાં રશિયન પેટ્રોલ અને ડિઝલની ખરીદી પરનો પ્રતિબંધ હટાવવાથી વૈશ્વિક ઉપલબ્ધતામાં વધારો થશે, જેના કારણે કિંમતો સ્થિર થશે. આનાથી ભારતના અર્થતંત્રને પણ રાહત મળશે. જો કે, એ પણ હકીકત છે કે અમેરિકાના તમામ દબાણ છતાં, ભારતે ક્યારેય તેના લાંબા સમયથી વિશ્વસનીય મિત્ર, રશિયા પાસેથી પેટ્રોલિયમ ખરીદવાનું બંધ કર્યું નથી. ભલે ટકાવારીમાં થોડો ફેરફાર થયો હોય. ભારત અને રશિયાની મૈત્રીનો જે ઈતિહાસ છે એની મિસ્ટર મોદી અને તેમની સરકારે અવગણના કરી છે.