સુરતથી મેક્સિકો સુધી નશાનું નેટવર્ક: ગુજરાત બન્યું અમેરિકાની ઊંઘ ઉડાવનાર ‘ફેન્ટેનાઈલ’ ડ્રગનું હબ!

Surat fentanyl trade: ભારતનું ડાયમંડ અને ટેક્સટાઇલ સિટી સુરત હાલમાં અમેરિકન એજન્સીઓના રડાર પર આવી ગયું છે. સુરતમાં ગેરકાયદેસર રીતે ફેન્ટેનાઈલ બનાવવામાં ઉપયોગી કેમિકલ્સનો કારોબાર ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યો છે, જેણે અમેરિકન પ્રશાસનની ઊંઘ હરામ કરી દીધી છે. તાજેતરમાં જ અમેરિકન અધિકારીઓએ ગુજરાતના કેમિકલ હબ સાથે જોડાયેલી કેટલીક કંપનીઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરી છે. આ કંપનીઓ મેક્સિકન ડ્રગ કાર્ટેલને આ અત્યંત પ્રાણઘાતક ડ્રગ્સ બનાવવા માટે જરૂરી કાચો માલ પૂરો પાડતી હતી. અગાઉ આ સપ્લાય ચીનથી થતી હતી, પરંતુ ચીને નિકાસ પર સખત પ્રતિબંધ મૂકતાં આ ગેરકાયદેસર નેટવર્કે હવે ભારત અને ખાસ કરીને ગુજરાત તરફ પોતાનો મોરચો વાળ્યો છે.

પેન્સિલની અણી જેટલો ડોઝ પણ બની શકે છે જીવલેણ

US ડ્રગ એન્ફોર્સમેન્ટ એડમિનિસ્ટ્રેશન (DEA)ના રિપોર્ટ અનુસાર, ફેન્ટેનાઈલ એટલું ખતરનાક ડ્રગ છે કે કોઈપણ વયસ્ક વ્યક્તિનો જીવ લેવા માટે માત્ર 2 મિલીગ્રામ જેટલી નાની માત્રા જ પૂરતી છે, જે એક પેન્સિલની અણી પર આવી શકે. આ ડ્રગ હેરોઇન કરતાં 50 ગણું અને મોર્ફિન કરતાં 100 ગણું વધુ અસરકારક છે. અમેરિકામાં 18થી 44 વર્ષની વયના લોકોમાં અચાનક થતાં મોત પાછળ આ મુખ્ય કારણ બની ગયું છે. US સેન્ટર્સ ફોર ડિસીઝ કન્ટ્રોલ એન્ડ પ્રિવેન્શન (CDC)ના જુલાઈના રિપોર્ટ પ્રમાણે, ઓવરડોઝથી થતાં કુલ મોતમાંથી આશરે 69% મૃત્યુ સિન્થેટિક ઓપિયોઇડ્સ અને ગેરકાયદે બનાવવામાં આવતા ફેન્ટેનાઈલના કારણે થઈ રહ્યા છે.

દવાનો કાયદેસર ઉપયોગ અને ભારતીય કાયદામાં છટકબારી

તબીબી દ્રષ્ટિએ ફેન્ટેનાઈલ એ સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર નથી. કેન્સરના દર્દીઓને અસહ્ય દુખાવામાંથી રાહત આપવા, ટ્રોમા અને એનેસ્થેસિયામાં તે ખૂબ મહત્ત્વનું તત્ત્વ છે. અમેરિકામાં તેના પર કડક નિયંત્રણ છે, જ્યારે ભારતમાં તે 'નાર્કોટિક ડ્રગ્સ એન્ડ સાયકોટ્રોપિક સબસ્ટન્સ એકટ' (NDPS) હેઠળ નિયંત્રિત થાય છે.

જોકે, ગેરકાયદે કામ કરતા તત્ત્વો ભારતની રેગ્યુલેટરી સિસ્ટમની છટકબારીઓનો લાભ ઉઠાવીને તે મેળવવામાં સફળ રહે છે. 2025માં ગુજરાત ATSએ સુરતની 'એથોસ કેમિકલ્સ'ના સતીશકુમાર સુતરીયા અને તેની સહયોગી યુક્તા મોદી સામે કાર્યવાહી કરી હતી. આ બંને પર 'એન્ડ-યુઝર સર્ટિફિકેટ'માં હેરાફેરી કરીને ફેન્ટેનાઈલ બનાવવા માટે જરૂરી કેમિકલ્સ ખરીદવાનો આરોપ છે.

મેક્સિકન ડ્રગ નેટવર્ક અને અમેરિકન પ્રતિબંધો

તપાસ અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, સુરતથી N-Boc-4-piperidone અને ANPP જેવા પ્રીકર્સર કેમિકલ્સ ગુવાટેમાલાની 'J&C Import' નામની કંપનીને મોકલવામાં આવતા હતા, જે મેક્સિકન ડ્રગ કાર્ટેલ 'સિનાલોઆ'ના વચેટિયા જેમે ઓગસ્ટો સાથે જોડાયેલી હતી. માત્ર 1 કિલો N-Boc-4-piperidoneમાંથી 1.8 કિલો ફેન્ટેનાઈલ બનાવી શકાય છે, જે 9 લાખ જીવલેણ ડોઝ તૈયાર કરવા માટે પૂરતું છે.

આ મામલે 116 કિલો કેમિકલ કૌભાંડમાં સામેલ સતીશકુમાર સુતરીયા, યુક્તા મોદી અને તેમની કંપનીઓ પર અમેરિકન ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટના OFAC દ્વારા પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત, બ્રુકલિનની ફેડરલ કોર્ટમાં સુરતની 'રક્સુટર કેમિકલ્સ'ના ભાવેશ લાઠિયાએ પણ પચાસ પાઉન્ડથી વધુ પ્રીકર્સર કેમિકલ્સની તસ્કરીની કબૂલાત કરી છે, જેણે કસ્ટમ્સથી બચવા કેમિકલ્સ પર 'વિટામિન C' અને 'એન્ટાસિડ'ના ખોટા લેબલ લગાવ્યા હતા.

ચીનથી ભારત તરફ વળ્યું નેટવર્ક અને ગુજરાત બન્યું ટાર્ગેટ

અત્યાર સુધી મેક્સિકન કાર્ટેલ પોતાના જરૂરી કેમિકલ્સ ચીનથી મગાવતા હતા, પરંતુ બેઇજિંગે નિયમો સખત કરતાં ગેરકાયદે સપ્લાય ચેઇન ભારત તરફ ફંટાઈ છે. ભારતની કેમિકલ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં ગુજરાત કેન્દ્રસ્થાને છે; અહીં 5000થી વધુ કેમિકલ અને 3000થી વધુ ફાર્માસ્યુટિકલ યુનિટ્સ આવેલા છે, જે દેશના કુલ કેમિકલ ઉત્પાદનનો આશરે 50% હિસ્સો ધરાવે છે.

મુન્દ્રા અને પીપાવાવ જેવા બંદરો મધ્ય અમેરિકા સુધી સીધો દરિયાઈ માર્ગ પૂરો પાડે છે. આ જ વિશાળ ઇકોસિસ્ટમનો દુરુપયોગ કરીને અસામાજિક તત્વો વૈશ્વિક સ્તરે કાળો કારોબાર ચલાવી રહ્યા છે. US ઇન્ટેલિજન્સની રિપોર્ટમાં ગેરકાયદે ફેન્ટેનાઈલ કેમિકલ્સના સ્ત્રોતમાં ચીન પછી ભારતને બીજા ક્રમે મૂકવામાં આવ્યું છે, જ્યારે ઇન્ટરનેશનલ નાર્કોટિક્સ કન્ટ્રોલ બોર્ડ (INCB)ના રિપોર્ટ અનુસાર યુરોપમાંથી પકડાયેલી કેમિકલના મોટા જથ્થાના તાર પણ ભારત સાથે જોડાયેલા સામે આવ્યા છે.