યુદ્ધની ભૂમિમાં કેમેરો જ્યારે બંદૂક કરતાં વધુ શક્તિશાળી બન્યો....

• સેલિબ્રેશન-ચિંતન બુચ
• યુદ્ધ ફોટોગ્રાફી એટલે માત્ર તોપ, ટેન્ક, સૈનિક કે વિસ્ફોટની તસવીરો નહીં. તે માનવતાની સૌથી કઠોર અને સૌથી નાજુક ક્ષણોને કેદ કરવાની કળા છે.
• 19 ઓગસ્ટ - વર્લ્ડ ફોટોગ્રાફી ડે

યુ દ્ધના મેદાનમાં સૈનિક પાસે બંદૂક, જનરલ પાસે વ્યૂહરચના અને રાજનેતા પાસે નિર્ણય લેવાની સત્તા હોય છે. પરંતુ એક વ્યક્તિ એવી પણ હોય છે, જેના હાથમાં ન તો બંદૂક હોય છે કે ન તો સત્તા તેના હાથમાં હોય છે કેમેરો. તે ગોળીબાર રોકી શકતો નથી, યુદ્ધ અટકાવી શકતો નથી, પરંતુ જે જોયું છે તે દુનિયાને બતાવી શકે છે. ક્યારેક તેની એક તસવીર હજારો ભાષણો કરતાં વધુ અસર કરે છે.
યુદ્ધ ફોટોગ્રાફી એટલે માત્ર તોપ, ટેન્ક, સૈનિક કે વિસ્ફોટની તસવીરો નહીં. તે માનવતાની સૌથી કઠોર અને સૌથી નાજુક ક્ષણોને કેદ કરવાની કળા છે. મૃત્યુ સામે ઉભેલો માણસ, ઘર છોડતું બાળક, બોમ્બમારાથી તબાહ થયેલું શહેર કે વિજયની ક્ષણે ફરકતો ધ્વજ આ બધું યુદ્ધ ફોટોગ્રાફરના લેન્સમાં ઇતિહાસ બની જાય છે. આ ઇતિહાસ લખવામાં કેટલાક ફોટોગ્રાફરોએ અસાધારણ હિંમત બતાવી છે.
રોબર્ટ કેપા : 'વધુ નજીક જાઓ'
જો યુદ્ધ ફોટોગ્રાફીના ઇતિહાસમાં એક નામથી શરૂઆત કરવી હોય તો તે છે રોબર્ટ કેપા. ૧૯૧૩માં જન્મેલા રોબર્ટ કેપાએ સ્પેનિશ ગૃહ યુદ્ધથી લઈને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ સુધીના સંઘર્ષોને પોતાના કેમેરામાં કેદ કર્યા હતા. તેમની સૌથી જાણીતી તસવીર 'ફોલિંગ સોલ્જર' છે. ૧૯૩૬માં સ્પેનિશ ગૃહયુદ્ધ દરમિયાન ગોળી વાગીને ઢળી પડતા સૈનિકની ક્ષણ તેમણે કેદ કરી. તસવીર પ્રકાશિત થતાં જ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચાયું હતું. તેમાં કોઈ વિશાળ યુદ્ધભૂમિ નહોતી, કોઈ ટેન્ક નહોતી માત્ર મૃત્યુની એક ક્ષણ હતી. પરંતુ એ જ ક્ષણે આખા યુદ્ધની ભયાનકતા દેખાઈ ગઈ. તેમનું નું એક જાણીતું વાક્ય છે' ‘If your photographs aren't good enough, you're not close enough.’
આ વાક્ય તેમના સમગ્ર જીવનનું પ્રતિબિંબ હતું. તેઓ માત્ર યુદ્ધને દૂરથી જોતા નહોતા; તેઓ તેની વચ્ચે જતા હતા.૧૯૪૪માં નોર્માન્ડિ ખાતે તેઓ સૈનિકો સાથે કિનારે ઉતર્યા અને ભારે જોખમ વચ્ચે તસવીરો લીધી. તેમની કેટલીક ફિલ્મો પ્રોસેસિંગ દરમિયાન ખરાબ થઈ ગઈ, પરંતુ બચેલી તસવીરો આજે દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દ્રશ્ય દસ્તાવેજોમાં ગણાય છે.૧૯૪૫માં જર્મનીમાં લેન્ડમાઇન વિસ્ફોટમાં તેમનું મૃત્યુ થયું. એટલે રોબર્ટ કેપા માટે 'યુદ્ધ ફોટોગ્રાફી' માત્ર વ્યવસાય નહોતો' તે જીવનનો જોખમ સ્વીકારેલો વ્યવસાય હતો.
એડી એડમ્સ : એક તસવીર અને આખી દુનિયાનો સવાલ
૧૯૬૮નું વિયેતનામ યુદ્ધ. રસ્તા પર એક વિયેત કોંગ કેદી. સામે વિયેતનામના પોલીસ અધિકારી એન્ગ્યન લોન….. અને પછી માત્ર એક ક્ષણ. ફોટોગ્રાફર એડી એડમ્સે આ ક્ષણ કેમેરામાં કેદ કરી છે.
આ તસવીર ‘Saigon Execution’ તરીકે જાણીતી બની. એક વ્યક્તિને જાહેરમાં ગોળી મારવામાં આવે છે અને એ ક્ષણ દુનિયાભરમાં અખબારોમાં છવાઈ જાય છે. તસવીરે વિયેતનામ યુદ્ધ અંગેના અમેરિકન જનમતને અસર કરી. એડમ્સની પુલિત્ઝર પુરસ્કાર મળ્યો. પરંતુ આ તસવીરની કહાનીનો બીજો મહત્વનો ભાગ પણ છે. ફોટોગ્રાફરે પછી કહ્યું હતું કે તસવીરમાં દેખાતી એક ક્ષણ આખી વ્યક્તિ અથવા આખી ઘટનાની સંપૂર્ણ કહાની કહી શકતી નથી. અહીંથી એક મોટો સવાલ ઊભો થાય છે' શું ફોટોગ્રાફ સત્ય છે કે સત્યનો માત્ર એક ભાગ?
યુદ્ધ ફોટોગ્રાફીના નૈતિક પ્રશ્નોની ચર્ચામાં આ તસવીર આજે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
નિક ઉટ : દોડતી બાળકી, અટકી ગયેલી દુનિયા
૮ જૂન ૧૯૭૨. વિયેતનામના એક ગામની આસપાસ હુમલો થયો. હુમલા પછી બાળકો અને લોકો રસ્તા પર દોડતા હતા. તેમની વચ્ચે એક બાળકી 'ફાન ટી કીમ ફુક. ફોટોગ્રાફર Nick Utએ કેમેરો ઊંચક્યો અને એક એવી તસવીર લીધી જે પછી ‘The Terror of War’ અથવા ‘Napalm Girl’ તરીકે ઓળખાઈ. નાની બાળકીનો ચહેરો ભયથી ભરેલો. શરીર પર દાઝ. પાછળ ધુમાડો.
આ તસવીરે યુદ્ધની રાજકીય ચર્ચાને અચાનક માનવીય બનાવી દીધી. અહીં કોઈ જનરલ નહોતો, કોઈ રાજકીય ભાષણ નહોતું. માત્ર એક બાળક હતું. નિક ઉટને આ તસવીર માટે પુલિત્ઝર પુરસ્કાર મળ્યો.પરંતુ ફોટોગ્રાફર તરીકે તેમની ભૂમિકા ત્યાં પૂરી થઈ નહોતી. તેમણે કિમ ફુકને હોસ્પિટલ પહોંચાડવામાં પણ મદદ કરી. આ છે સારા યુદ્ધ ફોટોગ્રાફરની ઓળખકેમેરો હાથમાં હોવા છતાં માનવતા ભૂલવી નહીં.
ડોન મેક્કુલિન : યુદ્ધનો ગ્લેમર નહીં, ઘા
બ્રિટિશ ફોટોગ્રાફર ડોન મેક્કુલિનએ વિયેતનામ યુદ્ધ, નોર્ધન આયર્લેન્ડ અને અન્ય સંઘર્ષોમાં માનવ દુ:ખને પોતાના લેન્સથી દુનિયા સમક્ષ મૂક્યું. તેમની તસવીરોમાં યુદ્ધનો કોઈ રોમાંચ નથી. ત્યાં છે કાદવ, લોહી, થાક, મૃત્યુ અને માનસિક ત્રાસ.ડોન મેક્કુલિનએ યુદ્ધ ફોટોગ્રાફીને એક પ્રકારની સાક્ષીગીરી બનાવી. તેમના ફોટોગ્રાફ્સ જોઈને દર્શકને એવું લાગતું કે તે પણ યુદ્ધના મેદાનની નજીક ઊભો છે.તેમની તસવીરોનો એક મહત્વનો સંદેશ હતો 'યુદ્ધની કિંમત માત્ર નકશા પર બદલાતી સરહદોમાં માપી શકાય નહીં; તે માણસોના ચહેરા પર લખાયેલી હોય છે.
જેમ્સ નેક્ટવે : જ્યાં દુ:ખ હોય ત્યાં કેમેરો
આધુનિક યુદ્ધ ફોટોગ્રાફીના સૌથી જાણીતા નામોમાં જેમ્સ નેક્ટવેનો સમાવેશ થાય છે. રવાન્ડા, અફઘાનિસ્તાન, ઈરાક અને વિશ્વના અનેક સંઘર્ષ વિસ્તારોમાં તેમણે કામ કર્યું. નેક્ટવેની તસવીરોમાં યુદ્ધની સાથે ભૂખ, રોગ, સ્થળાંતર અને માનવતાવાદી સંકટ પણ જોવા મળે છે.તેમના માટે ફોટોગ્રાફી માત્ર ઘટના કેદ કરવી' નહોતી. તેઓ માનતા હતા કે તસવીર દર્શકને કંઈક સમજવા અને કદાચ કંઈક કરવા માટે પ્રેરિત કરી શકે.
તેમની તસવીરોમાં ઘણીવાર કોઈ વિસ્ફોટ દેખાતો નથી. તેના બદલે દેખાય છે એક માતા, એક અનાથ બાળક, એક ઘાયલ માણસ અથવા ઘર વિનાનો પરિવાર.યુદ્ધના સાચા પરિણામો કદાચ અહીં વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
લેરી બુરોઝ : રંગોમાં દેખાતું વિયેતનામ
વિયેતનામ યુદ્ધના ફોટોગ્રાફિક દસ્તાવેજીકરણમાં લેરી બુરોઝનું સ્થાન વિશેષ છે. જ્યારે યુદ્ધની ઘણી તસવીરો બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટમાં આવતી હતી, બુરોઝે રંગીન ફોટોગ્રાફી દ્વારા યુદ્ધના માનવીય ચહેરાને નવી રીતે રજૂ કર્યો.
તેમની તસવીરોમાં સૈનિકોની મિત્રતા, ઘાયલ શરીરો, ભય અને થાક દેખાય છે.તેમનું કામ દર્શાવે છે કે યુદ્ધ ફોટોગ્રાફી માત્ર એક ટેક્નિકલ કૌશલ્ય નથી. પ્રકાશ, રંગ, ફ્રેમ અને ક્ષણની પસંદગી મળીને દર્શકના મનમાં આખી કહાની ઊભી કરી શકે છે.
સ્ટીવ મેકક્યુરી : યુદ્ધમાંથી ભાગતી આંખો
સ્ટીવ મેકક્યુરીને ઘણા લોકો 'અફઘાન ગર્લ' માટે ઓળખે છે. ૧૯૮૪માં પાકિસ્તાનના એક શરણાર્થી કેમ્પમાં તેમણે લીલી આંખોવાળી એક અફઘાન બાળકીની તસવીર લીધી. વર્ષો સુધી તેનું નામ દુનિયાને ખબર નહોતું. પછી તેની ઓળખ શરબત ગુલા તરીકે થઈ. આ તસવીર યુદ્ધની ગોળીબારવાળી દુનિયાથી અલગ હતી. અહીં કોઈ બંદૂક નહોતી. પરંતુ એ આંખોમાં યુદ્ધનો આખો ઇતિહાસ હતો. એક બાળકની આંખોમાંથી એક દેશનું દુ:ખ દેખાડવાની ક્ષમતા ફોટોગ્રાફીની અસાધારણ શક્તિ છે.
જો રોસેન્થલ : વિનાશ વચ્ચે વિજય
યુદ્ધ ફોટોગ્રાફી હંમેશાં દુ:ખની કહાની નથી. ૧૯૪૫માં જો રોસેન્થેલે અમેરિકન મરીન્સ દ્વારા ધ્વજ ફરકાવવાની તસવીર લીધી. Raising the Flag on Iwo Jima અમેરિકાની સૌથી પ્રખ્યાત યુદ્ધ તસવીરોમાંની એક બની.તસવીરમાં છ સૈનિકો ધ્વજ ઊંચો કરી રહ્યા છે. ક્ષણમાં વિજય, એકતા અને બલિદાનની લાગણી છે.આ તસવીર પછી પોસ્ટર, સ્ટેમ્પ અને સ્મારકોમાં પણ જોવા મળી.પરંતુ યુદ્ધ ફોટોગ્રાફીની આ જટિલતા છેએક જ યુદ્ધમાં કોઈ માટે વિજય હોય છે, તો બીજા માટે વિનાશ.
Tank Man : બંદૂક વગરનો બહાદુર
૧૯૮૯માં બેઇજિંગના ટિયામેન સ્ક્વેરમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન એક અજાણ્યો માણસ ટેન્કોની કતાર સામે ઊભો રહ્યો. તેની તસવીર વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ થઈ. ફોટોગ્રાફર કોણ હતો તે અંગે વિવિધ ફોટોજર્નાલિસ્ટોએ આ ક્ષણ કેદ કરી હતી, પરંતુ તસવીરનું પ્રતીકાત્મક મહત્વ ફોટોગ્રાફરની ઓળખ કરતાં ઘણું મોટું બની ગયું.એક માણસ. સામે અનેક ટેન્કો.આ તસવીર વ્યક્તિના પ્રતિકાર અને હિંમતનું વૈશ્વિક પ્રતીક બની.
કેમેરો ઇતિહાસનો સાક્ષી
યુદ્ધ ફોટોગ્રાફરોની કહાની અહીં પૂરી થતી નથી. દુનિયાના દરેક મોટા સંઘર્ષમાં કોઈને કોઈ ફોટોગ્રાફરે પોતાનો કેમેરો લઈને જોખમ વચ્ચે પગ મૂક્યો છે.
તેમણે જોયું છે કે કેવી રીતે સૈનિકો પોતાના પરિવારને યાદ કરે છે. કેવી રીતે બાળકો રમકડાંની જગ્યાએ શરણાર્થી કેમ્પમાં ઉછરે છે. કેવી રીતે એક શહેરની ઇમારતો એક રાતમાં ખંડેર બની જાય છે. અને કેવી રીતે યુદ્ધ પૂરુ થયા પછી પણ તેનો ઘા લોકોના મનમાં વર્ષો સુધી જીવતો રહે છે.આ ફોટોગ્રાફરો માટે સૌથી મોટો પડકાર માત્ર ગોળીથી બચવાનો નથી. સાચી ક્ષણ પસંદ કરવાનો, માનવતાને જાળવી રાખવાનો અને તસવીરને સત્ય સાથે ઈમાનદાર રાખવાનો છે.
આજે મોબાઇલ ફોનના યુયુગમાં દરેક વ્યક્તિ ફોટોગ્રાફર બની શકે છે. પરંતુ યુદ્ધ ફોટોગ્રાફર બનવું એ માત્ર કેમેરો હાથમાં લેવાનું નામ નથી. તે છે 'ભય વચ્ચે શાંત રહેવું, દુ:ખ સામે સંવેદનશીલ રહેવું અને ઇતિહાસને આંખે જોયેલા સાક્ષી તરીકે દુનિયા સુધી પહોંચાડવું.કદાચ એટલે જ રોબર્ટ કેપાનું વાક્ય આજે પણ એટલું જ જીવંત છે'
‘If your photographs aren't good enough, you're not close enough.’
કેમેરો યુદ્ધ રોકી શકતો નથી. પરંતુ ક્યારેક એક તસવીર દુનિયાને યુદ્ધના ભયાનક પરિણામોનો એવો અહેસાસ કરાવી શકે છે કે પછી દુનિયા યુદ્ધ વિશે વિચારવા માટે મજબૂર બને.
કારણ કે ગોળીનો અવાજ થોડા પળમાં બંધ થઈ જાય છે પણ એક શક્તિશાળી તસવીર પેઢીઓ સુધી બોલતી રહે છે…..