નવરાત્રી : ચાચર ચોકથી પાર્ટી પ્લોટ સુધી, શક્તિ-ભક્તિની આધુનિક વાઈબ

• રિલેશનના રિ-લેસન- રવિ ઇલા ભટ્ટ
• નવરાત્રી કોઈ સંગ્રહાલયમાં સાચવી રાખેલી જૂની-પુરાણી ચીજ નથી, પરંતુ વહેતી નદી જેવી જીવંત પરંપરા છે. દરેક સદી અને દરેક પેઢીએ તેમાં પોતાનો રંગ પૂર્યો છે. ગરબો એ ક્યારેય ક્લબ ડાન્સ કે સ્વચ્છંદી નૃત્ય નહોતો; તે તો માતાજીની સમક્ષ કરવામાં આવતી નમ્ર અને લયબદ્ધ પ્રદક્ષિણા છે. આ નૃત્યમાં શૃંગાર ચોક્કસ છે, પણ તે શૃંગારમાં વૃંદાવનની રાધા જેવી મર્યાદા અને પવિત્રતા હોવી અનિવાર્ય છે.

આસો મહિનો આવે અને શરદ ઋતુની અનુભૂતી થવા માંડે તથા સિઝનની ઠંડી અને ગુલાબી રાતો, હવામાં ભળેલી સોડમ, ઢોલના ધબકારા અને પગના ઘૂંઘરૂનો રણકાર ગુજરાતમાં માત્ર ઋતુ બદલાયાની નિશાની નથી, પરંતુ એક આખા લોકજીવનમાં નવી ચેતના ફૂંકાયાનો સંકેત છે. વિશ્વભરમાં જેને 'ધ વર્લ્ડ્સ લોંગેસ્ટ ડાન્સ ફેસ્ટિવલ' તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે, તે નવરાત્રી માત્ર નવ દિવસનો મનોરંજક તહેવાર નથી, પણ પ્રાચીન સમયથી ચાલી આવતી ભક્તિ, શક્તિ અને સામૂહિક આનંદની એક અસ્ખલિત ધારા છે. આજના ડિજિટલ યુગમાં, જ્યાં જીવન સ્ક્રીનના નાના ચોકઠામાં કેદ થઈ ગયું છે, ત્યાં 'જેન ઝી' એટલે કે આજની નવી પેઢી માટે નવરાત્રી એક એવું મુક્ત આકાશ બની જાય છે જ્યાં તેઓ પોતાની પરંપરા સાથે એક નવા, તાજા અને આધુનિક દ્રષ્ટિકોણથી જોડાય છે. યુવા પેઢીના ઉત્સાહ અને સદીઓ જૂની આસ્થાનો આ સમન્વય નવરાત્રીને કેવળ ભૂતકાળનો અવશેષ નહીં, પણ ભવિષ્યનો સૌથી ધબકતો સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ બનાવે છે.
નવરાત્રીના કેન્દ્રમાં હમેશાં આદ્યશક્તિની ઉપાસના રહી છે. ગરબો શબ્દ મૂળ ગર્ભદીપ સંસ્કૃત સંજ્ઞાા પરથી ઊતરી આવ્યો છે, જે કાણાવાળા માટીના ઘડાની અંદર પ્રગટાવવામાં આવતી જ્યોતનું પ્રતીક છે. આ જ્યોત એ બ્રહ્માંડમાં વ્યાપ્ત ચેતના અને માનવ શરીરની અંદર રહેલા દિવ્ય આત્માનું ચિન્હ છે. માટીનો ઘડો એ નશ્વર દેહ છે અને અંદરનો પ્રકાશ એ શાશ્વત આદ્યશક્તિ છે. પ્રાચીન કાળમાં મહિષાસુર નામના અસુરનો વધ કરવા માટે મા દુર્ગાએ જે રૌદ્ર અને કલ્યાણકારી સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું, તેની સ્મૃતિમાં આ આરાધના કરવામાં આવે છે. પરંતુ આજના સંદર્ભમાં, મહિષાસુર કોઈ બહારનો દાનવ નથી, પરંતુ સમાજ અને મનની અંદર છુપાયેલી નકારાત્મકતાઓ છે. માનસિક હતાશા, ડિપ્રેશન, રૂઢિચુસ્ત વિચારો, સ્ત્રીઓ પ્રત્યેનો ભેદભાવ, સામાજિક અન્યાય અને ડિજિટલ યુગની એકલતા, આજના યુવાનો માટે આ જ આધુનિક મહિષાસુરો છે, અને તેમની સામે લડવા માટે મા જગદંબા જેવી આંતરિક ઇચ્છાશક્તિની જરૂર છે.
આજના યુગમાં શક્તિની સાચી ભક્તિ એ માત્ર મંદિરમાં માથું ટેકવવા પૂરતી સીમિત નથી રહી, પરંતુ વાસ્તવિક જીવનમાં સ્ત્રીના અસ્તિત્વને સન્માન આપવી તે બની ગઈ છે. જેન ઝી માટે નવરાત્રી એ સ્ત્રી સશક્તિકરણનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. જે ધરતી પર નવ દિવસ સુધી કન્યાઓ અને દેવીઓની પૂજા થતી હોય, તે જ ધરતી પર વર્ષના બાકીના દિવસોમાં પણ સ્ત્રીઓને સુરક્ષિત, સમાન અને આદરણીય વાતાવરણ મળવું જોઈએ તે વિચાર આ પેઢીના માનસમાં દ્રઢ બન્યો છે.
આ શક્તિપૂજાની સાથોસાથ નવરાત્રીમાં રાધા-કૃષ્ણની દિવ્ય રાસ-પરંપરાનું એક અત્યંત માધુર્યપૂર્ણ પાસું પણ જોડાયેલું છે. શ્રીમદ્ ભાગવતમાં જે મહારાસનું વર્ણન મળે છે, તે વૃંદાવનની યમુના કાંઠે ખીલેલો માત્ર સામાન્ય નૃત્ય-વિહાર નહોતો, પરંતુ જીવાત્મા અને પરમાત્માના મિલનની સર્વોચ્ચ પરાકાષ્ઠા હતી. ગોપીઓ સંસારના તમામ બંધનો ત્યજીને કૃષ્ણની વાંસળીના સાદે દોડી આવી હતી, અને શ્રીકૃષ્ણએ પ્રત્યેક ગોપી સાથે એક-એક રૂપ ધારણ કરીને નૃત્ય કર્યું હતું. આ મહારાસ એ દર્શાવે છે કે પરમાત્મા દરેક ભક્ત માટે વ્યક્તિગત રીતે ઉપલબ્ધ છે. ગુજરાતના ગરબા અને રાસમાં આ દિવ્ય તત્ત્વ અત્યંત સહજ રીતે વણાઈ ગયું છે. એક તરફ મા અંબાના ચોકમાં તાળીઓના તાલે થતો ગરબો એ શક્તિનું પ્રતીક છે, તો બીજી તરફ હાથમાં રંગબેરંગી લાકડીઓ લઈને રમાતો દાંડિયા-રાસ એ વૃંદાવનની એ જ પ્રેમસભર ગોપી-કૃષ્ણ લીલાનું વિસ્તરણ છે.
આજની પેઢીએ નવરાત્રીને છોડી નથી, પરંતુ તેને પોતાની મૌલિક શૈલીમાં ઢાળીને વધુ ગતિશીલ બનાવી છે. આ પેઢીનો સૌથી મોટો પ્રભાવ સંગીતના ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે. પરંપરાગત ઢોલ, શરણાઈ, ઝાંઝ અને મંજીરાની સાથે હવે સિન્થેસાઇઝર, ઇલેક્ટ્રિક ગિટાર, એકાઉસ્ટિક ડ્રમ્સ અને આધુનિક બાસનું એવું મિશ્રણ તૈયાર થયું છે જેને 'ઈથનો-ફયુઝન' કહી શકાય. પ્રાચીન લોકગીતો અને માતાજીના છંદ જેમ કે 'હે કાળી ભદ્રકાળી', 'મા પાવા તે ગઢથી ઊતર્યા', કે 'મોગલ છેડતા કાળો નાગ' જ્યારે આજના યુવા ગાયકો દ્વારા હાઇ-ટેમ્પો અને પંચવાળા સંગીત સાથે ગવાય છે, ત્યારે આખું મેદાન ઊર્જાના એવા તરંગોથી ભરાઈ જાય છે જે સીધા હૃદયના ધબકારા સાથે જોડાઈ જાય છે. યુવાનો લોકબોલીના જૂના શબ્દોને ભૂલ્યા નથી, પણ એ શબ્દોને આજના ઈલેક્ટ્રોનિક બીટ્સ સાથે સાંભળવાનું પસંદ કરે છે, જેથી ગરબાની ગતિશીલતા અકબંધ રહે છે.
આ સંગીતમય પરિવર્તનની સાથે ફેશનની દુનિયામાં પણ એક મોટો ક્રાંતિકારી પલટો આવ્યો છે. અગાઉના સમયમાં નવરાત્રી એટલે ભારેખમ આભલાવાળા, કાચ અને દોરાના વજનદાર ચણિયા-ચોળી અને ભારે ઘરેણાં પહેરવાનો સમય ગણાતો હતો, જે સુંદર તો લાગતા પણ તેમાં આખી રાત ગરબે ઘૂમવું અત્યંત શારીરિક રીતે થકવી નાખનારું હતું. આજના યુવાનો 'કમ્ફર્ટ વિથ કલ્ચર'ના મંત્રમાં માને છે. તેઓએ હળવા વજનવાળા ઓર્ગેન્ઝા, પ્રિન્ટેડ કોટન, ખાદી અને શિફોનના કુર્તા-ચણિયા અપનાવ્યા છે, જેના પર કચ્છી ભરતકામ કે અજરખ પ્રિન્ટની સુંદરતા અકબંધ રહે છે. એટલું જ નહીં, પરંપરાગત ચણિયા-ચોળી કે કેડિયા-ધોતી નીચે કેનવાસ શૂઝ કે સ્પોર્ટ્સ સ્નીકર્સ પહેરવાનો નવો ટ્રેન્ડ શરૂ થયો છે.
આજના તણાવપૂર્ણ અને અતિ-સ્પર્ધાત્મક યુગમાં નવરાત્રી યુવા પેઢી માટે એક અદભુત 'મેન્ટલ હેલ્થ થેરાપી' અને 'ડિજિટલ ડિટોક્સ' તરીકે કામ કરે છે. જે પેઢી દિવસના આઠ-દસ કલાક લેપટોપ અને સ્માર્ટફોનની સ્ક્રીન સામે વિતાવે છે, તેના માટે ગરબાનું મેદાન એક મુક્તિનું સ્થળ છે. જ્યારે તમે ગરબાના ગોળ ચક્કરમાં હોવ છો, ત્યારે તમારા હાથમાં સ્માર્ટફોન પકડી રાખવો .અશક્ય છે. તેથી યુવાનો નવ દિવસ માટે નોટિફિકેશન્સ, ઈમેઈલ્સ અને સોશિયલ મીડિયાની બનાવટી દુનિયામાંથી બહાર નીકળીને વાસ્તવિક સંબંધોમાં જીવે છે. સામસામે આંખો મળવી, અજાણ્યા લોકો સાથે પણ તાલ મિલાવીને એક જ લયમાં તાળી પાડવી અને સાથે હસવું, આ માનવીય સ્પર્શ ડિજિટલ યુગમાં સૌથી દુર્લભ અને જરૂરી બાબત છે.
મનોવૈજ્ઞાાનિક દ્રષ્ટિએ પણ ગરબો એ 'મૂવમેન્ટ મેડિટેશન' એટલે કે નૃત્ય દ્વારા થતું ધ્યાન છે. જ્યારે સેંકડો પગ એકસાથે જમીન પર પડે છે, સેંકડો હાથ એક જ લયમાં હવામાં લહેરાય છે અને એક જ સૂરમાં માતાજીની આરાધના ગવાય છે, ત્યારે ત્યાં વ્યક્તિગત અહંકાર ઓગળી જાય છે અને એક 'સામૂહિક ચેતના' પ્રગટે છે. આ સામૂહિક ઊર્જા યુવાનોના મગજમાંથી સ્ટ્રેસ, એન્ઝાઈટી અને ડિપ્રેશનને દૂર કરીને એન્ડોફન જેવા ખુશી આપતા હોર્મોન્સ મુક્ત કરે છે. વળી, શારીરિક સ્વાસ્થ્યની દ્રષ્ટિએ ગરબા એ વિશ્વનું સૌથી શ્રેષ્ઠ અને રસપ્રદ કાડયો વર્કઆઉટ છે. આજના સમયમાં ફિટનેસ બેન્ડ અને સ્માર્ટવોચ પહેરીને સ્ટેપ્સ ગણતી પેઢી માટે નવરાત્રી એ જીમની કંટાળાજનક કસરત વગર હજારો કેલરી બર્ન કરવાનો અને શરીરને સ્ફૂતલું બનાવવાનો શ્રેષ્ઠ અવસર બની રહે છે.
જોકે, આ સઘળી આધુનિકતા અને ઉલ્લાસની વચ્ચે કેટલીક ગંભીર સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક ચિંતાઓ પણ ઊભી થઈ છે, જેના પ્રત્યે આજની નવી પેઢીએ ખૂબ સભાન રહેવું પડશે. સૌથી મોટો પડકાર સોશિયલ મીડિયાના ખોટા પ્રદર્શનનો છે. નવરાત્રી એ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર માત્ર 'રીલ્સ' બનાવવા, પર્ફેક્ટ ફોટોઝ ક્લિક કરવા કે ડ્રેસિંગનો વટ પાડવાનો તહેવાર નથી. જો મનમાં ભક્તિભાવ કે સમર્પણ ન હોય અને ધ્યાન માત્ર કેમેરાના એંગલ પર જ હોય, તો ગરબાનો આત્મા મરી પરવારે છે. બાહ્ય સુંદરતા કરતાં આંતરિક ભાવ મોટો છે તે વાત યુવાનોએ ભૂલવી ન જોઈએ.
બીજો મહત્વનો મુદ્દો ગરબાની મૂળ મર્યાદા અને પવિત્રતા જાળવવાનો છે. પશ્ચિમી ક્લબ કલ્ચર, ડીજેના કર્કશ અવાજો અને અનિયંત્રિત વર્તન ક્યારેક ગરબાના વર્તુળમાં ઘૂસણખોરી કરી જાય છે. ગરબો એ ક્યારેય ક્લબ ડાન્સ કે સ્વચ્છંદી નૃત્ય નહોતો; તે તો માતાજીની સમક્ષ કરવામાં આવતી નમ્ર અને લયબદ્ધ પ્રદક્ષિણા છે. આ નૃત્યમાં શૃંગાર ચોક્કસ છે, પણ તે શૃંગારમાં વૃંદાવનની રાધા જેવી મર્યાદા અને પવિત્રતા હોવી અનિવાર્ય છે. સાથોસાથ, મધ્યરાત્રિ પછી અતિશય લાઉડ સ્પીકર્સ વગાડીને બીમાર લોકો, વૃદ્ધો, નાના બાળકો અને અબોલ પશુ-પક્ષીઓને મુશ્કેલીમાં મૂકવા એ પણ માતાજીની ભક્તિનો ભાગ ન હોઈ શકે. સમયમર્યાદા અને અવાજની સીમા જાળવીને તહેવાર મનાવવો એ પણ આજના જાગૃત નાગરિકની પ્રાથમિક ફરજ છે.
નવરાત્રી એ કોઈ સંગ્રહાલયમાં સાચવી રાખેલી જૂની-પુરાણી ચીજ નથી, પરંતુ તે વહેતી નદી જેવી જીવંત પરંપરા છે. દરેક સદી અને દરેક પેઢીએ તેમાં પોતાનો રંગ પૂર્યો છે. આજના આધુનિક યુગમાં 'જેન ઝી' પેઢીએ ગરબાને જે રીતે અપનાવ્યો છે, તે દર્શાવે છે કે આપણી સંસ્કૃતિ કેટલી સર્વગ્રાહી છે. વૃંદાવનના શ્રીકૃષ્ણનો નિષ્કામ પ્રેમ, શક્તિપીઠોની મા જગદંબાનો તેજસ્વી પ્રભાવ અને આજના આધુનિક યુવાનોનો અદમ્ય ઉત્સાહ. આ ત્રણેય પરિમાણો જ્યારે આસો માસની અજવાળી રાતોમાં ઢોલના તાલે એકાકાર થાય છે, ત્યારે નવરાત્રીનો આ મહોત્સવ ધરતી પરનો સૌથી દિવ્ય અને અનોખો ઉત્સવ બની જાય છે. પોતાના પ્રાચીન મૂળને મજબૂત રીતે પકડી રાખીને આધુનિકતાના નવા આકાશમાં પાંખો ફેલાવવી, એ જ નવરાત્રીનું આજના યુગનું સાચું, સાર્થક અને શાશ્વત સ્વરૂપ છે.