આઠ દિવસનો અંધકાર, 192 કલાકની સંઘર્ષ કથા

વેનેઝુએલાના ધરતીકંપ બાદ દંગ થઈ જવાય તેવી બચાવ ટુકડી અને ટેક્નોલોજીની જુગલબંધી : સેંકડો ટન કાટમાળ હેઠળ ૬,૪૦૦ નાગરિકોનો બચાવ કઈ રીતે થયો?
વિવિધા-ભવેન કચ્છી
સેન્સર અને કેમેરાથી સજ્જ સાપ જેવા રોબોટ કાટમાળ વચ્ચેની જગ્યામાંથી સાપની જેમ સરકી જઈને કોઈ શ્વાસ કે ધબકારાનો અવાજ આવે તો ગ્રાઉન્ડ લેવલની ટીમને ફોટા મોકલી આપે
કુદરત જ્યારે પોતાનું રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યારે ગગનચુંબી ઇમારતો પત્તાના મહેલની જેમ ધરાશાયી થઈ જાય છે. ગણતરીની સેકન્ડોમાં સદીઓનું નિર્માણ ધૂળમાં મળી જાય છે. વેનેઝુએલામાં આવેલો ભીષણ ધરતીકંપ પણ આવી જ એક કાળઝાળ આપત્તિ લઈને આવ્યો હતો. ચીસાચીસ, ધૂળના ડમરા, કોંક્રીટના પહાડો અને ચારેતરફ ફેલાયેલો આક્રોશ આ દ્રશ્ય કોઈપણ માનવીનું કાળજું કંપાવી દેવા માટે પૂરતું હતું.
પરંતુ, આ વિનાશની સમાંતરે એક બીજી ઘટના પણ આકાર પામતી હતી જે હતી માનવ જીજીવિષાની, અડગ શ્રદ્ધાની અને વિજ્ઞાન તેમજ સમર્પણના અજોડ સંગમની. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા અને સ્થાનિક પ્રસારણ માધ્યમો કટોકટીના આંકડા ગણવામાં વ્યસ્ત હતા, ત્યારે કાટમાળની નીચે જિંદગી અને મોત વચ્ચે એક અદ્રશ્ય યુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું.
તબીબી જગત પણ સ્તબ્ધ થઈ જાય તેમ ધરતી કંપ પછી સેંકડો ટનના મલબા નીચે દબાયેલા કેટલાક અસરગ્રસ્તો મૃત્યુના મુખમાંથી પાછા પાંચ, સાત અને આઠ દિવસ સુધી અંધકાર, ભૂખ અને તરસ સામે લડતા રહ્યા અને આખરે વિજેતા બન્યા.આ અસરગ્રસ્તોની જીજીવિષાને વૈશ્વિક સંસ્થાઓની બાહોશ છતાંય તાલીમ ધરાવતી બચાવ ટીમનો અને વિજ્ઞાન - ટેક્નોલોજીનો સાથ મળતા ચમત્કાર શક્ય બન્યો હતો.
બચવાની કોઈ શક્યતા જ ન હોય તેવી ૬,૪૦૦થી વધુ વ્યક્તિ જાણે સ્વર્ગના દરવાજા ખટખટાવીને પરત આવી ચુક્યા છે.
ઓપરેશન લાઈફ
ધરતીકંપના પ્રારંભિક ૭૨ કલાકને તબીબી અને બચાવ કામગીરીના સંદર્ભમાં 'ગોલ્ડન અવર્સ' કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે આ સમયગાળા પછી કાટમાળ નીચે દબાયેલા લોકોના જીવવાની સંભાવના નહિવત થઈ જાય છે. પરંતુ વેનેઝુએલાના આ કિસ્સામાં ઇતિહાસ કંઈક અલગ જ લખાવાનો હતો.
વેનેઝુએલાના સ્થાનિક રેડક્રોસ, રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને વિશ્વભરમાંથી દોડી આવેલી આંતરરાષ્ટ્રીય ટીમો'જેમાં તુર્કી, ચીલી જાપાન અને મેક્સિકોના નિષ્ણાત બચાવકર્મીઓ સામેલ હતા - તેમણે આશા છોડી ન હતી.આ દેશોમાં ધરતીકંપ અવારનવાર આવતો હોઈ તેઓ શ્રેષ્ઠ બચાવ ટેક્નિક ધરાવે છે.
ટેકનોલોજી અને શ્વાન
બચાવ કામગીરીમાં માત્ર શારીરિક શ્રમ પૂરતો નહોતો. કોંક્રીટના વિશાળ સ્લેબને હટાવવા માટે હાઇડ્રોલિક ક્રેન્સ, અલ્ટ્રાસોનિક સાઉન્ડ ડિટેક્ટર્સ અને થર્મલ ઇમેજિંગ કેમેરાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ટેકનોલોજી મલબાની અંદર થતા સહેજ હલનચલન કે શ્વાસોશ્વાસના અવાજને પકડી શકતી હતી. આ સાથે જ, તાલીમબદ્ધ શ્વાનોની ટુકડીએ જે રીતે કાટમાળ સુંઘીને જિંદગીના સગડ મેળવ્યા, તે માનવજાત માટે આશીર્વાદરૂપ સાબિત થયું.
ક્રાંતિકારી પરિવર્તન
આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને બચાવ ઓપરેશનમાં છેલ્લાં થોડાં વર્ષોમાં ટેક્નોલોજીના કારણે ક્રાંતિકારી પરિવર્તન આવ્યા છે. પહેલાં જ્યાં માત્ર જેસીબી, કોદાળી-પાવડા અને અંદાજ પર કામ થતું હતું, ત્યાં હવે 'હાઈટેક અને પ્રિસિઝન (ચોક્કસ) ટેક્નોલોજી' ના કારણે સેંકડો ફૂટ ઊંડા કાટમાળમાં દબાયેલી જિંદગીઓને પણ શોધી શકાય છે.
વેનેઝુએલાના ધરતીકંપ જેવી આપત્તિઓમાં વપરાયેલા અને હાલમાં ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટની સિકલ બદલી નાખનારા આધુનિક સાધનો અને ટેક્નોલોજીની દુનિયા પણ રોચક છે.
ધબકારા શોધતા સેન્સર્સ
ભૂકંપ પછી સૌથી મોટો પડકાર એ હોય છે કે કયા કાટમાળ નીચે માણસ જીવતો દબાયેલો છે તે જાણવું. આ માટે હવે સુપર સેન્સિટિવ સાધનો વપરાય છે :
'નાસા' દ્વારા વિકસિત આ ટેક્નોલોજી હવે વૈશ્વિક સ્તરે વપરાય છે. તે કાટમાળની નીચે ૩૦ ફૂટ ઊંડે કે કોંક્રિટની પાછળ છુપાયેલા માણસના હૃદયના ધબકારા અને શ્વાસોશ્વાસના કંપનોને પણ પકડી પાડે છે, ભલે તે વ્યક્તિ બેભાન કેમ ન હોય!
ઘોંઘાટ ફિલ્ટર કરે
આ સાધનો અત્યંત સંવેદનશીલ માઇક્રોફોન્સ અને જિયોફોન્સથી સજ્જ હોય છે. કાટમાળની નીચે ફસાયેલી વ્યક્તિ જો આંગળી પણ પછાડે અથવા ધીમો કણસવાનો અવાજ કરે, તો આ સાધન આજુબાજુનો ઘોંઘાટ ફિલ્ટર કરીને તે અવાજ પકડી લે છે.
થર્મલ ઇમેજિંગ કેમેરા
આ કેમેરા શારીરિક ગરમીના આધારે કામ કરે છે. અંધારા કે ધૂળની ડમરી વચ્ચે પણ કાટમાળની તિરાડોમાંથી આ કેમેરા અંદરના તાપમાનનો ગ્રાફ બનાવીને બતાવી દે છે કે અંદર કોઈ જીવંત શરીર છે કે નહીં.
કટિંગ અને લિફ્ટિંગ સાધનો
પહેલાં જ્યારે મોટો સ્લેબ હટાવવામાં આવતો ત્યારે આખી ઇમારત ધસી પડવાનું જોખમ રહેતું. હવે ચોક્કસ સાધનો આવ્યા છે. આ સાધનો ટનબંધ વજનના લોખંડના સળિયા અને કોંક્રિટને મિનિટોમાં માખણની જેમ કાપી નાખે છે અથવા બે સ્લેબ વચ્ચે જગ્યા કરવા માટે તેમને દૂર ધકેલે છે.
એક બેગ પણ જીવનદાતા બને છે. તેના વિશે પણ જાણીએ. અત્યંત મજબૂત ફેબ્રિકની બનેલી પાતળી બેગને બે પથ્થરો વચ્ચે સહેજ જગ્યામાં સરકાવીને તેમાં હાઈ પ્રેશરથી હવા ભરવામાં આવે છે. આ નાની બેગ્સ ૪૦ થી ૫૦ ટન સુધીનો સ્લેબ પણ એકબાજુથી ઊંચો કરી દે છે.
રોબોટિક્સ અને AI
જ્યાં માણસ કે સ્નિફર શ્વાન જઈ શકતા નથી, ત્યાં હવે રોબોટ્સ મોકલવામાં આવે છે.
સાપ જેવા રોબોટ્સ : આ પાતળા અને વળી શકે તેવા લાંબા રોબોટ્સ હોય છે, જેમાં કેમેરા અને સેન્સર્સ લાગેલા હોય છે. કોંક્રિટના સ્લેબ વચ્ચેની નાની તિરાડો કે પાઇપોમાંથી સાપની જેમ સરકીને તેઓ સીધા ફસાયેલા નાગરિક સુધી પહોંચી જાય છે અને બહાર કંટ્રોલ રૂમમાં લાઈવ વિડીયો મોકલે છે.
એન્ટર ધ એ. આઈ. : સેટેલાઇટ અને ્રડ્રોન ઇમેજનો ઉપયોગ કરીને એ. આઈ. સોફ્ટવેર સેકન્ડોમાં નકશો બનાવી દે છે કે કઈ ઇમારત સૌથી વધુ ખતરનાક રીતે તૂટી છે અને ક્યાં ફસાયેલા હોવાની સંભાવના વધુ છે. આનાથી બચાવ ટુકડીઓનો કિંમતી સમય બચે છે.
ડ્રોન ટેક્નોલોજી : ભૂકંપ પછી રસ્તાઓ બંધ થઈ જાય છે ત્યારે ડ્રોન્સ આખા વિસ્તારનું થ્રી ડી મેપિંગ કરે છે. કાટમાળમાં ફસાયેલા અથવા દુર્ગમ વિસ્તારોમાં અલગ પડી ગયેલા લોકોને તાત્કાલિક જીવનરક્ષક દવાઓ, ઓક્સિજન કીટ, પાણી અથવા સેટેલાઇટ ફોન પહોંચાડવા માટે હવે મોટા ્રડ્રોન્સનો ઉપયોગ
થાય છે.
સેટેલાઇટ કનેક્ટિવિટી?
ભૂકંપમાં મોબાઇલ ટાવરો પડી જાય ત્યારે આખી દુનિયાથી સંપર્ક તૂટી જાય છે. હવે રેસ્કયૂ ટીમ સ્પેસએક્સના સ્ટારલિંક જેવા સેટેલાઇટ ટર્મિનલ સાથે ચાલે છે, જેથી ગમે તેવી આપત્તિમાં પણ ઇન્ટરનેટ અને કોમ્યુનિકેશન ચાલુ રહે છે.
વેનેઝુએલામાં ૫ થી ૮ દિવસ પછી પણ જે લોકો બચ્યા, તેમાં આ હાઈટેક સાધનોનો બહુ મોટો ફાળો હતો. ટેક્નોલોજીએ આપત્તિ વ્યવસ્થાપનને એટલું સચોટ બનાવી દીધું છે કે હવે માત્ર અંદાજો લગાવવાના બદલે, બચાવકર્મીઓ સીધા પોઇન્ટ-ટુ-પોઇન્ટ ઓપરેશન કરીને જિંદગીઓ બચાવે છે.
અજેય મનોબળ
આ સમગ્ર બચાવ કામગીરીનો સૌથી મોટો અને અદ્ ભૂત ચમત્કાર એટલે ગિલ ફ્લોરેસ . એક સામાન્ય નાગરિક, જે ધરતીકંપના સમયે પોતાની ઇમારતના નીચેના ભાગમાં ફસાઈ ગયો હતો. તેની ઉપર પાંચ માળનો કાટમાળ આવી પડયો હતો.
ધરતીકંપનો કાટમાળ એવી રીતે રચાયો કે ફ્લોરેસ જ્યાં દટાઈને મૃત્યુ પામી શકે ત્યાં સાત માળની ઇમારતનો કાટમાળ ધમાકાભેર તે રીતે ધરાશાયી થયો કે ત્રિકોણ જેટલી ખાલી જગ્યાએ આપોઆપ સર્જાઈ ગઈ અને ફ્લોરેસ તે ત્રિકોણમાં ફસાયેલ રહ્યો. આવી અંધકારમય ત્રિકોણાકાર જગ્યામાં ગિલ ફ્લોરેસ આઠ દિવસ એટલે કે ૧૯૨ કલાક સુધી કેદ રહ્યો.બહારથી જોઈએ તો સાત માળની ઇમારત એવી રીતે ધરાશયી થયેલી લાગે કે ત્યાં કોઈ બચી જ શક્યું ન હોય.
પણ, બચાવ ટીમ પ્રત્યેક ધરાશયી ઇમારતો નજીક સેન્સર, ખાસ કેમેરા અને શ્વાન લઈને જતી હતી. સેન્સર અને શ્વાન બંને આ ઇમારત પાસે થોભી ગયા. કોઈ સાત માળના ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર હોઈ શકે તે સંકેત ઝીલાયા. હવે સાત માળનો ટનબંધ વજન ધરાવતો કાટમાળ એવી રીતે હટાવવાનો હતો કે જ્યાંથી સેન્સર સંકેત આપતા હતાં તે જગ્યાએ પર કાટમાળ કે સ્લેબ ધસી ન પડે. જરા ગફ્લત થાય તો બાકી ફસાયેલ વ્યક્તિનું બચાવ કામગીરીને લીધે જ મૃત્યુ થાય. વેનેઝુએલાની સ્થાનિક ટેલિવિઝન ચેનલો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યૂઝ નેટવર્ક્સ પર જ્યારે ગિલના બચાવના દ્રશ્યો લાઈવ પ્રસારિત થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે આખી દુનિયાના શ્વાસ થંભી ગયા હતા.?
માનસિક સંતુલન
જ્યારે આઠમા દિવસે બચાવકર્મીઓએ કોંક્રીટનો છેલ્લો સ્લેબ હટાવ્યો અને ગિલ પર સૂર્યપ્રકાશ પડયો, ત્યારે તેની આંખો બંધ હતી પરંતુ તેના હોઠ પર એક ધીમું સ્મિત હતું. તબીબોના મતે, આટલા દિવસો સુધી પાણી વિના જીવતા રહેવું એ તબીબી વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ એક ચમત્કાર જ છે.
ગિલ ફ્લોરેસે પાછળથી હોસ્પિટલના બિછાનેથી જણાવ્યું કે, 'મેં મારા પરિવારના ચહેરા યાદ કર્યો. હું મારી જાત સાથે વાતો કરતો હતો જેથી હું પાગલ ન થઈ જાઉં. મેં સમયનું ભાન ગુમાવી દીધું હતું, પણ આશા ગુમાવી નહોતી.'
માત્ર ગિલ ફ્લોરેસ જ નહીં, વેનેઝુએલાના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાંથી આવા ઘણા કિસ્સાઓ પ્રકાશમાં આવ્યા જેણે આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયાનું ધ્યાન ખેંચ્યું. જેમાં એક માતા અને તેની ત્રણ વર્ષની બાળકીને પાંચમા દિવસે, એક ૭૦ વર્ષીય વૃદ્ધ દંપતિને છ માળના કાટમાળ નીચેથી બહાર કઢાયા. તેઓ ડાઇનિંગ ટેબલ હેઠળ હતાં.

જ્ઞાન પોસ્ટ
વેનેઝુએલાનો આ ધરતીકંપ વર્ષો સુધી તેની તબાહી માટે યાદ રાખવામાં આવશે, પણ તેની સાથે જ તે માનવજાતના અદમ્ય સાહસ અને ક્યારેય ન હારવાના જુસ્સા માટે પણ અમર થઈ જશે. ગિલ ફ્લોરેસ અને તેના જેવા અસંખ્ય નાગરિકોની વાત આપણને શીખવે છે કે 'જ્યાં સુધી શ્વાસ છે, ત્યાં સુધી આશ છે. ગમે તેટલો ગાઢ અંધકાર હોય, સવાર પડવાની સંભાવના ક્યારેય ખતમ થતી નથી.એક બાજુ વિશ્વમાં યુદ્ધ ચાલે છે ત્યારે તે જ સમયમાં માનવતાનું ઝરણું અવિરત વહેતુ જ રહે છે.'