ફૂટબોલનો ખેલાડી એટલે ગ્લેડીયેટર

વર્લ્ડ કપ જેવી એક મેચમાં ખેલાડી ૧૩ કિલોમીટર જેટલું દોડે છે, તેનું વજન છ કિલો સુધી ઘટી જાય છે અને હૃદયના ધબકારા પ્રતિ મિનિટ ૧૮૦ ઉપર ચાલ્યા જાય છે

વિવિધા-ભવેન કચ્છી

શા માટે ફૂટબોલની રમત સૌથી પડકારજનક છે તે જાણો : ફૂટબોલના હાઈ વોલ્ટેજ મુકાબલા દરમ્યાન શરીરના તમામ અંગો અને સિસ્ટમ લાઈફ સેવિંગ કરતા પણ ભયજનક કટોકટીમાં આવી જતા હોય છે
આ પણે જ્યારે ટેલિવિઝન સ્ક્રીન પર કે સ્ટેડિયમની ગેલેરીમાં બેસીને ૯૦ મિનિટની કોઈ રોમાંચક, તનાવપૂર્ણ ફૂટબોલ મેચ જોઈએ છીએ, ત્યારે આપણું ધ્યાન માત્ર સ્કોરબોર્ડ, અદભુત પાસ, આક્રમક ટેકલ અથવા ગોલ કરનાર ખેલાડીની ઉજવણી પર જ કેન્દ્રિત હોય છે. સ્ટેડિયમમાં ગૂંજતી હજારો પ્રશંસકોની ચીચિયારીઓ વચ્ચે, લીલા ઘાસના મેદાન પર દોડતા આ ખેલાડીઓ સુપરહ્યુમન જેવા દેખાય છે. પરંતુ, શું આપણે ક્યારેય એ જર્સીની અંદર ધબકતા, લોહી વહાવતા અને પીડાતા વાસ્તવિક માનવ શરીરનો વિચાર કર્યો છે?
વિજ્ઞાન કહે છે કે ટોચના સ્તરની એક અત્યંત વ્યસ્ત અને દબાણયુક્ત ફૂટબોલ મેચ માત્ર રમત નથી, પરંતુ તે માનવ શરીર માટે એક 'શારીરિક અને માનસિક કટોકટી સર્જતી સ્થિતિ છે. એક સિંગલ મેચ દરમિયાન ખેલાડીનું શરીર જે પરિવર્તનો, ઘસારો અને આઘાતમાંથી પસાર થાય છે, તેની સામાન્ય માણસ કલ્પના પણ કરી શકતો નથી. આ લેખમાં આપણે અત્યંત ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરીશું કે એક સિંગલ હેક્ટિક ફૂટબોલ મેચ દરમિયાન ખેલાડીનું શરીર ભૌતિક રીતે, આંતરિક અંગોના સ્તરે અને માનસિક રીતે કેટલો પ્રચંડ તનાવ વેઠે છે.
દમદાર દોડ
ટોચની આંતર રાષ્ટ્રીય ક્લબ કે દેશની એક અત્યંત રસાકસી ફૂટબોલ મેચમાં ખેલાડી સરેરાશ ૧૦ થી ૧૩ કિલોમીટર જેટલું અંતર કાપે છે. આ અંતર કોઈ મેરેથોન રનરની જેમ એકધારી ગતિએ કાપવાનું હોતું નથી. આમાં દર થોડી સેકન્ડે દિશા બદલવાની હોય છે, અચાનક સ્પ્રિન્ટ (ઝડપી દોડ) લગાવવાની હોય છે, હવામાં કૂદવાનું હોય છે અને પ્રતિસ્પર્ધી ખેલાડીઓ સાથે શારીરિક રીતે ટકરાવાનું હોય છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન શરીરનું થર્મોરેગ્યુલેશન (તાપમાન નિયંત્રણ તંત્ર) કટોકટીની સ્થિતિમાં આવી જાય છે.
પરસેવાની પળોજણ
એક તનાવપૂર્ણ મેચ દરમિયાન, ખાસ કરીને જો હવામાન ગરમ કે ભેજવાળું હોય, તો એક ખેલાડી પ્રતિ કલાક ૨થી ૩ લીટર જેટલો પરસેવો વહાવી શકે છે. ૯૦ મિનિટની રમત અને હાફ-ટાઇમ પૂરો થતાં સુધીમાં, એક ખેલાડી પોતાના શરીરના કુલ વજનના ૩% થી ૫% જેટલો ભાગ ગુમાવી બેસે છે. કિલોગ્રામમાં ગણતરી કરીએ તો, ખેલાડી એક જ મેચમાં ૨.૫ થી ૬ કિલોગ્રામ (૫ થી ૧૩ પાઉન્ડ) વજન ગુમાવે છે.
યાદ રહે, આ કોઈ ચરબી કે સ્નાયુનું વજન નથી. આ શુદ્ધ પ્રવાહી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સની ખોટ છે. આ સ્તરે થતું ડીહાઈડ્રેશન લોહીના પ્રવાહને ઘટ્ટ બનાવે છે. લોહી જાડું થવાથી હૃદયને તેને પંપ કરવા માટે બમણી મહેનત કરવી પડે છે. જો આ ખોટ તરત જ પૂરવામાં ન આવે, તો ખેલાડીના સ્નાયુઓ જકડાઈ જાય છે અને તેની નિર્ણય શક્તિ ધૂંધળી થવા લાગે છે.
હૃદયના ધબકારાની ગતિ
સમગ્ર ૯૦ મિનિટ દરમિયાન, એક મિડફિલ્ડર અથવા ફોરવર્ડ ખેલાડીના હૃદયના ધબકારા તેમની મહત્તમ ક્ષમતાના ૮૫% થી ૯૫% ની વચ્ચે રહે છે. આનો અર્થ એ થયો કે સરેરાશ ધબકારા પ્રતિ મિનિટ ૧૬૫ થી ૧૮૫ની વચ્ચે સતત જળવાઈ રહે છે. કાઉન્ટર-એટેક અથવા ડિફેન્સિવ સ્પ્રિન્ટ દરમિયાન આ ધબકારા પ્રતિ મિનિટ ૧૯૫ થી ૨૦૦ સુધી પણ પહોંચી જાય છે.સામાન્ય રીતે આવા એથલેટના ધબકારા પ્રતિ મિનિટ ૪૫થી ૬૦ હોય છે.
પ્રતિ મિનિટ ૩૦ લીટર પમ્પિંગ
આટલી પ્રચંડ ઝડપે ધબકતું હૃદય પ્રતિ મિનિટ લગભગ ૩૦ થી ૩૫ લીટર લોહી પંપ કરે છે, જે સામાન્ય સ્થિતિ કરતાં ૬ ગણું વધારે છે. જ્યારે કોઈ ખેલાડી સતત સ્પ્રિન્ટ મારે છે, ત્યારે તેનું શરીર 'એનારોબિક ઝોન'માં પ્રવેશે છે. આ એવી સ્થિતિ છે જ્યાં ફેફસાં સ્નાયુઓને પૂરતો ઓક્સિજન પહોંચાડી શકતા નથી. સ્નાયુઓ ઓક્સિજન વિના જ ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવા મજબૂર બને છે, જેના કારણે શરીરમાં લેક્ટિક એસિડ નો ભરાવો થાય છે. આ લેક્ટિક એસિડ સ્નાયુઓમાં તીવ્ર બળતરા અને થાક પેદા કરે છે. ખેલાડીનું શરીર જાણે ઓક્સિજનની ઉણપના બોજ હેઠળ દબાઈ જાય છે, જેને ચૂકવવા માટે તે મેચ પૂરી થયા પછી પણ કલાકો સુધી ખેલાડી ઝડપી શ્વાસ લેતો રહે છે.
સાંધાઓમાં તોડફોડ
ફૂટબોલ એ માત્ર સીધી રેખામાં દોડવાની રમત નથી. તેમાં અચાનક બ્રેક મારવી , તીવ્ર ખૂણા પર વળવું , કૂદવું અને હવામાં જ રહીને બોડી બેલેન્સ જાળવવું પડે છે. આ તમામ ક્રિયાઓ સ્નાયુઓ પર અત્યંત વિપરીત અસર કરે છે જેને તબીબી ભાષામાં 'એક્સેન્ટ્રિક મસલ કોન્ટ્રેક્શન' કહેવાય છે.
સ્નાયુઓમાં ચીરા
મેચના અંતે, ખેલાડીના સાથળના, થાપાના અને ઘૂંટણ તેમજ પિંડીના સ્નાયુઓમાં હજારોની સંખ્યામાં ઝીણા ચીરા પડી ગયા હોય છે. જ્યારે ખેલાડી અચાનક દોડતા દોડતા ઉભો રહે છે, ત્યારે તેના સ્નાયુઓ ખેંચાયેલા હોવા છતાં તેના પર આખા શરીરનું વજન રોકવાનું દબાણ આવે છે. આનાથી સ્નાયુના ફાઇબર્સ તૂટી જાય છે. આ જ કારણે મેચના ૨૪ થી ૪૮ કલાક પછી ખેલાડીને ભયાનક કળતર અને દુખાવો થાય છે.
શૂન્ય ઊર્જાની સ્થિતિ
સ્નાયુઓ પાસે પોતાની ઊર્જા બેંક હોય છે જેને 'ગ્લાયકોજન' કહે છે. એક સામાન્ય ફૂટબોલ મેચની ૭૦મી મિનિટ સુધીમાં, ખેલાડીના લિવર અને સ્નાયુઓમાં સંગ્રહિત ગ્લાયકોજનનો જથ્થો સંપૂર્ણપણે ખાલી થઈ જાય છે. ૭૦મી મિનિટ પછી, ખેલાડી માત્ર પોતાની ઈચ્છાશક્તિ અને એડ્રેનાલિન હોર્મોનના સહારે દોડે છે. સ્નાયુઓ પાસે બળતણ ન હોવાથી તે પ્રોટીન તોડવાનું શરૂ કરે છે, જે સ્નાયુઓના આંતરિક બંધારણને વધુ નુકસાન પહોંચાડે છે.
૮૦ ટકા પ્રવાહ ઘટે
જ્યારે ખેલાડી મેદાન પર દોડે છે, ત્યારે મગજ આદેશ આપે છે કે તમામ ઉપલબ્ધ લોહી અને ઓક્સિજન માત્ર હૃદય, ફેફસાં અને દોડતા સ્નાયુઓ તરફ મોકલવામાં આવે. પરિણામે, પાચનતંત્રના અંગો પેટ અને આંતરડા તરફ જતો લોહીનો પ્રવાહ ૮૦% સુધી ઘટી જાય છે. આ સ્થિતિને 'ગેસ્ટ્રોઇન્ટેસ્ટાઇનલ ઇસ્કેમિયા' કહેવાય છે. લોહીના અભાવે આંતરડાના કોષો શિથિલ થઈ જાય છે. આ જ કારણે ઘણી વખત મેચ દરમિયાન કે મેચ પૂરી થયા પછી ખેલાડીઓને પેટમાં અસહ્ય ચૂક આવવી, ઉબકા આવવા અથવા ઉલટી થવાની ફરિયાદ રહે છે.
કિડની અને
લિવરની પરીક્ષા
ભારે ઘસારાને કારણે સ્નાયુના તૂટેલા પ્રોટીન લોહીમાં ભળે છે. આ કચરાને ફિલ્ટર કરવાનું કામ કિડનીનું છે. પરંતુ ડીહાઈડ્રેશનને કારણે કિડની તરફ પણ લોહીનો પ્રવાહ ઓછો વહેતો હોય છે. ઘટ્ટ બનેલા લોહીમાંથી આ ઝેરી તત્વોને ગાળવા માટે કિડનીને પોતાની ક્ષમતા કરતાં ઘણું વધારે કામ કરવું પડે છે. જો મેચ લાંબી ચાલે અથવા ખેલાડી પૂરતું પાણી ન પીએ, તો કામચલાઉ ધોરણ કિડની ફેલ્યોર જેવી સ્થિતિ પણ સર્જાઈ શકે છે. તે જ સમયે, લિવર સતત લેક્ટિક એસિડને ફરીથી ઉર્જામાં બદલવા માટે રાત-દિવસ એક કરતું હોય છે.
ક્ષણમાં નિર્ણયો
તનાવપૂર્ણ મેચ માત્ર શરીરને જ નથી તોડતી, તે મગજનો પણ કચરો કરી નાખે છે. ફૂટબોલ એક સેકન્ડના સોમા ભાગમાં નિર્ણયો લેવાની રમત છે. 'જો હું આ પાસ ડાબી બાજુ આપીશ તો ઓફસાઇડ થશે? સામેથી આવતો ડિફેન્ડર કઈ દિશામાં ટર્ન લેશે?' આવા હજારો નિર્ણયો મગજના 'પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ' ભાગે લેવાના હોય છે.
હોર્મોન્સ અસંતુલન
મેચના અતિશય સંઘર્ષ અને હાર-જીતના ડર વચ્ચે ખેલાડીનું શરીર મોટા પ્રમાણમાં કોર્ટિસોલ અને એડ્રેેનાલિન મુક્ત કરે છે. કોર્ટિસોલનું ઊંચું સ્તર શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિને કામચલાઉ ધોરણે ડાઉન કરી નાખે છે. આથી જ, મોટી અને હેક્ટિક મેચ રમ્યા પછીના અઠવાડિયામાં ખેલાડીઓને વાયરલ ઇન્ફેક્શન, શરદી કે તાવ આવવાનું જોખમ બમણું થઈ
જાય છે.
મેચ પછીના ૭૨ કલાક
મેચ રેફરીની અંતિમ વ્હીસલ વાગતાં જ રમત પૂરી થઈ જાય છે, પરંતુ ખેલાડીના શરીર માટે સાજો થવાનો અસલી સંઘર્ષ ત્યાંથી જ શરૂ થાય છે. મેચ પછીના પ્રથમ ૩ કલાક અત્યંત નિર્ણાયક હોય છે જેને 'ગોલ્ડન વિન્ડો' કહેવામાં આવે છે.
મેચ પૂરી થતાં જ ખેલાડીઓ બરફના ઠંડા પાણીથી ભરેલા ટબમાં બેસી જાય છે. આ કોઈ વૈભવ નથી, પણ એક કટોકટીની ચિકિત્સા છે. ૧૦ થી ૧૫ ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાનના પાણીમાં બેસવાથી રક્તવાહિનીઓ સંકોચાઈ જાય છે, જે સ્નાયુઓની અંદરની બળતરાને તાત્કાલિક દબાવી દે છે અને માઇક્રો-ટિયર્સને ઝડપથી રૂઝ આવવામાં મદદ કરે છે.
શરીરને સામાન્ય સ્થિતિમાં આવતા, હોર્મોન્સ સંતુલિત થતા અને સ્નાયુના ઘા રૂઝાતા ઓછામાં ઓછા ૪૮થી ૭૨ કલાકનો સમય લાગે છે.
જ્ઞાન પોસ્ટ
જ્યારે કોઈ ખેલાડી મેદાન પર પોતાનું સર્વસ્વ આપીને બહાર નીકળે છે, ત્યારે તેનું શરીર અંદરથી એક નાનકડા યુદ્ધમાંથી બચીને પાછું ફર્યું હોય તેવી સ્થિતિમાં હોય છે. આ જ કારણ છે કે આ ખેલાડીઓ સાચા અર્થમાં આધુનિક ગ્લેડિયેટર્સ છે.