નખથી પણ નાનો કોફીનો દાણો, કિંમત લાખોમાં!

• સેલિબ્રેશન-ચિંતન બુચ
• શ્રેષ્ઠ કોફી બનાવવી એટલે માત્ર સારો છોડ ઉગાડવો નહીં. તેમાં ખેતી, પસંદગી, પ્રક્રિયા, સૂકવણી, સંગ્રહ અને અંતે શેકવાની કળા- બધું જોડાય છે.
• 1 ઓક્ટોબર
• કોફી દિવસ

કો ફીનો એક દાણો કેટલો મોટો હોય? કદાચ એક નખથી પણ નાનો. પણ એ જ દાણો ક્યારેક લાખોની કિંમતનો બની જાય છે. પનામાની એક હરાજીમાં કોફીના માત્ર ૧૫ કિલો દાણા માટે ૨.૭૦ લાખ ડોલરની બોલી લાગી હતી. એટલે એક કિલો માટે લગભગ ૧૮ હજાર ડોલર. આપણા માટે કોફી એટલે કપમાં ઊઠતી વરાળ, થોડો કડવો સ્વાદ અને સવારને જગાડતો કેફીનનો ઘૂંટ. પણ દુનિયાના કોફીના જાણકારો માટે કોફી એટલી સરળ વસ્તુ નથી. તેમના માટે દરેક દાણાની પોતાની વંશાવળી છે'કયા પહાડે જન્મ્યો, કઈ માટીમાં ઊછર્યો, કેટલો વરસાદ પીધો, ક્યારે તોડાયો, કેવી રીતે સૂકવાયો અને અંતે કોણે તેની કિંમત ઓળખી. આ આખી કહાનીમાં સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે જે દેશમાં ચાની ચુસ્કી જીવનશૈલીનો ભાગ છે, એ જ ભારત હવે કોફીના વધતા બજારનું પણ સાક્ષી બની રહ્યું છે. એક તરફ ચાની હરાજીમાં લાખો કિલો માલની બોલી લાગે છે, બીજી તરફ દુનિયાના કોઈ ખૂણે થોડાક કિલો કોફી માટે કરોડો રૂપિયા ખર્ચાય છે. એક કપથી શરૂ થતી આ કહાની આખરે ખેતર, ખેડૂત, બજાર, સ્વાદ અને હરાજીના મંચ સુધી પહોંચી
જાય છે.
૨૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬. પનામામાં કોફીની એક એવી હરાજી પૂરી થઈ, જેમાં કુલ ૫૦ જથ્થા વેચાયા અને કુલ વેચાણ ૩૦.૪૧ લાખ અમેરિકન ડોલર સુધી પહોંચ્યું. ભારતીય ચલણમાં ગણતરી કરીએ તો રકમ રૂ. ૨૭ કરોડથી વધુ થાય છે. દરેક જથ્થો માત્ર ૧૫ કિલોનો હતો. એટલે આખી હરાજીમાં વેચાયેલી કોફીનું કુલ વજન માત્ર ૭૫૦ કિલો! ૭૫૦ કિલો કોફીમાંથી ૩૦ કરોડની આસપાસનો વેપાર- આ આંકડો જ બતાવે છે કે સામાન્ય કોફી અને દુનિયાની અતિદુર્લભ ગુણવત્તાવાળી કોફી વચ્ચે કેટલું મોટું અંતર હોઈ શકે છે. હરાજીમાં ૨૪,૫૪૪ બોલીઓ લાગી હતી અને સરેરાશ ભારાંકિત ભાવ પ્રતિ કિલો ૪,૦૫૫.૯૨ ડોલર રહ્યો હતો.
પરંતુ આ આખી હરાજીમાં એક જથ્થો બધાથી અલગ ઊભો રહ્યો- 'એલિડા ગેશા ટોરે'. માત્ર ૧૫ કિલો. તેની અંતિમ કિંમત ૨,૭૦,૦૬૦ ડોલર. એટલે પ્રતિ કિલો ૧૮,૦૦૪ ડોલર. ભારતીય રૂપિયામાં અંદાજે રૂ. ૧૬ લાખથી વધુ પ્રતિ કિલો. માત્ર ૧૫ કિલો કોફી માટે રૂ. ૨.૪ કરોડથી વધુ! આ જથ્થા માટે ૭૩૬ બોલીઓ લાગી હતી.
અહીં એક નાની પરંતુ મહત્ત્વની વાત સમજવી જરૂરી છે. આ કોઈ કેફેમાં પીરસાતી તૈયાર કોફીનો ભાવ નથી. આ લીલી એટલે કે શેકાયાં પહેલાંની, અત્યંત પસંદગીની કોફીના દાણાનો હરાજી જથ્થો છે. એટલે એક કપ કોફી માટે રૂ. લાખો ચૂકવવાના નથી. આ કિંમત દાણાની દુર્લભતા, ગુણવત્તા, ખેતીની પદ્ધતિ, પ્રક્રિયા અને વિશ્વના નિષ્ણાતો દ્વારા મળેલી ઊંચી ગુણવત્તાની માન્યતાને કારણે ઊભી થાય છે.
અને આ જ દુનિયામાં એક વર્ષ પહેલાં તો ભાવની બીજી જ ઊંચાઈ જોવા મળી હતી.
૨૦૨૫ની 'બેસ્ટ ઑફ પનામા' હરાજીમાં હેસિએન્ડા લા એસ્મેરાલ્ડાની ગેશા કોફીના માત્ર ૨૦ કિલોના જથ્થાએ ૬,૦૪,૦૮૦ ડોલરની કિંમત મેળવી હતી. એટલે એક કિલો માટે ૩૦,૨૦૪ ડોલર. પનામાના પ્રવાસન સત્તામંડળે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય વિક્રમ ગણાવ્યો હતો. ૨૦૨૬માં ૧૮,૦૦૪ ડોલર પ્રતિ કિલોનો ભાવ અસાધારણ રહ્યો હોવા છતાં ૨૦૨૫નો ૩૦,૨૦૪ ડોલરનો વિક્રમ યથાવત્ રહ્યો છે.
તો પછી આટલી મોંઘી કોફીમાં એવું શું હોય છે?
કોફીની આખી કહાની તેના કપમાં નહીં, ખેતરમાં શરૂ થાય છે.
કોફીનો છોડ પહાડની ઢાળ પર ઊગે છે. તેના પર નાનાં ફળ આવે છે, જે પાકે ત્યારે લાલ કે પીળાં દેખાય છે. આ ફળની અંદર રહેલા બે બીજ જ આગળ જઈને કોફીના દાણા બને છે. પરંતુ દરેક દાણો એકસરખો નથી હોતો. છોડની જાત, જમીનની રચના, ઊંચાઈ, વરસાદ, તાપમાન, સૂર્યપ્રકાશ અને ફળ પાકવાની ગતિ- બધું તેના સ્વાદ પર અસર કરે છે.
આ જ કારણ છે કે કોફીના નિષ્ણાતો માત્ર 'કોફી ક્યાંની છે?' એટલું પૂછતા નથી. તેઓ એ પણ જાણવા માગે છે કે કયા ખેતરની, કઈ ઊંચાઈની, કઈ જાતની અને કઈ પ્રક્રિયાથી તૈયાર થયેલી છે.
'ગેશા' એવી જ એક જાત છે, જે વિશિષ્ટ ગુણવત્તાની કોફીની દુનિયામાં અત્યંત જાણીતી છે. પનામામાં ખાસ કરીને બોકેટે અને ચિરીકીના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં તેની ખેતીથી મળતા અસાધારણ સ્વાદને વૈશ્વિક ઓળખ મળી છે. ગેશા કોફીમાં ફૂલ જેવી સુગંધ, ફળ જેવી મીઠાશ અને ખૂબ જ જટિલ સ્વાદ અનુભવાય છે. પરંતુ માત્ર 'ગેશા' નામ લખવાથી કોઈ કોફી કરોડોની બની જતી નથી. ખેતરની પરિસ્થિતિ, પાકની ગુણવત્તા અને આખી પ્રક્રિયા પણ એટલી જ મહત્ત્વની છે.
ફળ ઝાડ પરથી ક્યારે ઉતારવું તે પણ મહત્વનું છે. પાકેલું ફળ પસંદ કરીને હાથથી તોડવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેની પ્રક્રિયા થાય છે. ક્યાંક ફળમાંથી બીજ અલગ કરીને ધોઈને સૂકવવામાં આવે છે, તો ક્યાંક ફળ સાથે જ બીજને સૂકવવાની પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવે છે. તાપમાન અને ભેજનું નિયંત્રણ પણ અંતિમ સ્વાદને બદલી શકે છે. એટલે જ શ્રેષ્ઠ કોફી બનાવવી એટલે માત્ર સારો છોડ ઉગાડવો નહીં. તેમાં ખેતી, પસંદગી, પ્રક્રિયા, સૂકવણી, સંગ્રહ અને અંતે શેકવાની કળા- બધું જોડાય છે. પણ હરાજી સુધી પહોંચવા માટે હજુ એક કસોટી બાકી રહે છે- ચાખણી.
પનામાની 'બેસ્ટ આફ પનામા'માં ખેડૂતો પોતાના શ્રેષ્ઠ જથ્થા રજૂ કરે છે.
પહેલાં રાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતો દ્વારા તેમની ચાખણી અને ગુણાંકન થાય છે. પસંદ થયેલા શ્રેષ્ઠ જથ્થા પછી આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોની કડક ચાખણીમાંથી પસાર થાય છે. અંતે ઊંચા ગુણ મેળવનારા દાણા વૈશ્વિક હરાજીમાં મુકાય છે. એટલે હરાજીમાં વેચાતો દરેક જથ્થો બજારમાંથી ઉપાડેલો સામાન્ય માલ નથીત તે લાંબી પસંદગી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થયેલો જથ્થો હોય છે.
કોફીના કપને આ રીતે જોવામાં આવે તો એક નવી દુનિયા દેખાય છે. કપમાં સુગંધ આવે છે, પરંતુ તેની પાછળ માટીની સુગંધ હોય છે. સ્વાદમાં મીઠાશ હોય છે, પરંતુ તેની પાછળ મહિનાઓની ખેતી હોય છે. દાણાની કિંમત હોય છે, પરંતુ તેની પાછળ ખેડૂતનો પરિશ્રમ હોય છે.
અને આ જ જગ્યાએ ભારતની કહાની શરૂ થાય છે.
ભારતને ચાના દેશ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ કોફીનું આપણું પોતાનું વિશ્વ પણ ઘણું જૂનું અને વિશાળ છે. કર્ણાટક, કેરળ અને તમિલનાડુ ભારતના પરંપરાગત મુખ્ય કોફી ઉત્પાદક પ્રદેશો છે. આંધ્રપ્રદેશ, ઓડિશા અને ઉત્તર-પૂર્વના વિસ્તારોમાં પણ કોફીનું ઉત્પાદન થાય છે.
કોફી બોર્ડના ૨૦૨૫-૨૬ના અંતિમ અંદાજ પ્રમાણે ભારતમાં કોફીનું ઉત્પાદન ૩.૭૩ લાખ ટન રહ્યું છે. તેમાં કર્ણાટકનો હિસ્સો સૌથી મોટો છે- લગભગ ૨.૫૭ લાખ ટન. કેરળનું ઉત્પાદન ૮૦,૩૫૦ ટન અને તમિલનાડુનું લગભગ ૧૯,૯૭૫ ટન છે.
આ જ ભારતમાં કોફી પીવાની ટેવ પણ બદલાઈ રહી છે. કોફી બોર્ડના આંકડા પ્રમાણે દેશમાં ઘરેલુ કોફી વપરાશ ૨૦૦૦માં ૬૦ હજાર ટન હતું. ૨૦૨૩માં તે ૯૧ હજાર ટન અને ૨૦૨૪માં અંદાજે ૯૬ હજાર ટન થયું. એટલે લગભગ પોણા સદી નહીં, પરંતુ માત્ર બે દાયકામાં જ ભારતીયોની કોફી પીવાની દુનિયા નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તરી છે. કોફી બોર્ડના અભ્યાસમાં શહેરી કેફે સંસ્કૃતિ, યુવા ગ્રાહકો અને વિશિષ્ટ પ્રકારની કોફી તરફ વધતા રસને પણ આ વૃદ્ધિના કારણોમાં ગણાવવામાં આવ્યા છે.
ચાની વાત કરીએ તો ભારતનું ચિત્ર હજુ ઘણું મોટું છે.
ટી બોર્ડના ૨૦૨૩ના ઘરેલુ વપરાશના અભ્યાસ પ્રમાણે ભારતમાં તે વર્ષે આશરે ૧૧૯.૭ કરોડ કિલો ચાનો વપરાશ થયો હતો. એટલે આશરે ૧૧.૯૭ લાખ ટન. માથાદીઠ વાર્ષિક વપરાશ લગભગ ૮૪૦ ગ્રામ હતો. દેશના ઉત્તરીય અને પશ્ચિમી વિસ્તારોમાં ચાનો વપરાશ ખાસ નોંધપાત્ર રહ્યો હતો.
આથી ભારતના પીણાંના નકશામાં એક રસપ્રદ દ્રશ્ય ઊભું થાય છે. એક બાજુ ચા છે- ઘરના રસોડાથી લઈને ચાની લારી સુધી સર્વવ્યાપી. બીજી બાજુ કોફી છે- દક્ષિણ ભારતની પરંપરાગત ફિલ્ટર કોફીથી લઈને શહેરોની નવી કેફે સંસ્કૃતિ સુધી વિસ્તરતી.
પરંતુ બંનેની હરાજીની દુનિયા અલગ છે.
ચાની હરાજી સામાન્ય રીતે મોટા જથ્થાના વ્યાપારનું કેન્દ્ર છે. અનેક પ્રકારની ચા મોટા પ્રમાણમાં હરાજી દ્વારા વેપારીઓ સુધી પહોંચે છે. કોફીની વિશિષ્ટ હરાજીમાં ક્યારેક માત્ર થોડાક કિલોનો જથ્થો વિશ્વના સૌથી મોટા ખરીદદારોને આકર્ષે છે. અહીં માત્ર જથ્થો નહીં, ગુણવત્તા અને દુર્લભતા કિંમત નક્કી કરે છે.
ભારતમાં પણ કોફીની હરાજીનું પોતાનું અર્થતંત્ર છે. કોફી બોર્ડના ૨૦૨૪-૨૫ના અહેવાલ પ્રમાણે બેંગલુરુની ભારતીય કોફી વેપાર હરાજીમાં 'પ્લાન્ટેશન એ' કોફીનો સરેરાશ ભાવ રૂ. ૫૦૦.૭૦ પ્રતિ કિલો અને રોબસ્ટા ચેરી 'એબી'નો સરેરાશ ભાવ રૂ. ૪૧૦.૮૦ પ્રતિ કિલો રહ્યો હતો.
હવે આ ભાવની સામે પનામાની ૨૦૨૬ની ૧૮,૦૦૪ ડોલર પ્રતિ કિલોની હરાજી મૂકો. તફાવત આંખે દેખાય એટલો મોટો છે. પરંતુ આ સરખામણીનો હેતુ એ નથી કે એક કોફી સારી અને બીજી ખરાબ. બંને અલગ બજાર અને અલગ ગુણવત્તા વર્ગમાં આવે છે. પનામાની હરાજી તો કોફીના અત્યંત ઊંચા છેડે પહોંચેલા થોડાક અસાધારણ જથ્થાઓની કહાની છે.
આ હરાજીઓની બીજી એક અસર પણ છે. જ્યારે કોઈ દુર્લભ કોફીનો જથ્થો અસાધારણ કિંમતે વેચાય છે ત્યારે માત્ર તે જથ્થો ચર્ચામાં આવતો નથી. તેની સાથે આખું ખેતર, પ્રદેશ અને ખેડૂત વૈશ્વિક કોફી નકશા પર આવી જાય છે. ખરીદદારો માટે તે સ્વાદનો અનુભવ છે, ઉત્પાદક માટે પ્રતિષ્ઠા છે અને પ્રદેશ માટે વૈશ્વિક ઓળખ.
૨૦૨૬ની પનામા હરાજીમાં ૮૩ ખરીદદારો ૨૧ દેશોમાંથી જોડાયા હતા. ૫૦ જથ્થા ૧૧ દેશોના ૨૯ ખરીદદારોને મળ્યા. એટલે આ હવે માત્ર પનામાના ખેડૂતો અને સ્થાનિક વેપારીઓ વચ્ચેનો વ્યવહાર નથી. એક પહાડી ખેતરમાં ઉગેલો દાણો થોડા જ દિવસોમાં એશિયા, અમેરિકા, યુરોપ કે મધ્યપૂર્વના ખરીદદાર સુધી પહોંચી શકે છે.
કોફીની આ આખી દુનિયામાં સૌથી રસપ્રદ વાત કદાચ તેની કિંમત કરતાં પણ તેની યાત્રા છે.
એક નાનકડા છોડ પર ફૂલ આવે છે. ફૂલમાંથી ફળ બને છે. ફળ પાકે છે. ખેડૂત તેને હાથથી તોડે છે. બીજ અલગ થાય છે. તેને સૂકવવામાં આવે છે. પછી નિષ્ણાત તેની સુગંધ અને સ્વાદ તપાસે છે. ગુણાંકન થાય છે. હરાજી થાય છે. વિશ્વના કોઈ ખૂણે બેઠેલો ખરીદદાર બોલી લગાવે છે. અને અંતે એ દાણો કદાચ કોઈ એવા કપમાં જાય છે જ્યાં તેને પીતી વ્યક્તિને ખબર પણ ન હોય કે આ દાણાએ તેના કપ સુધી પહોંચવા માટે કેટલાં હાથ, કેટલા મહિના અને કેટલી કસોટીઓ પસાર કરી છે.
આથી કોફીની કિંમત માત્ર દાણાની કિંમત નથી.
તેમાં જમીનની કિંમત છે, વરસાદની કિંમત છે, ઊંચાઈની કિંમત છે, ખેડૂતના અનુભવની કિંમત છે, ચોકસાઈની કિંમત છે, દુર્લભતાની કિંમત છે અને સૌથી ઉપરસ્વાદને ઓળખી શકતી દુનિયાની કિંમત છે.
આપણે માટે કોફીનો કપ કદાચ સવારની શરૂઆત છે. કોઈ માટે તે મિત્ર સાથેની મુલાકાત છે. કોઈ માટે કામ વચ્ચેનો વિરામ છે. અને કોઈ માટે વૈશ્વિક વૈભવનું પ્રતીક.
પરંતુ પનામાની હરાજી બતાવે છે કે આ બધાની પાછળની દુનિયા કેટલી મોટી છે.
કોફીનો દાણો ખરેખર નાનો છે. એટલો નાનો કે આંગળીઓ વચ્ચે પકડી લો તો કદાચ તેનું અસ્તિત્વ પણ ભૂલી જવાય. પરંતુ એ જ દાણામાં એક ખેતરની માટી, એક પ્રદેશનું હવામાન, એક ખેડૂતની મહેનત અને નિષ્ણાતોના સ્વાદની આખી કહાની સમાઈ શકે છે.
અને જ્યારે એ કહાનીને દુનિયા ઓળખી લે છે, ત્યારે નખથી પણ નાનો દાણો લાખોની કિંમતનો બની જાય છેઅને થોડાક કિલો કોફીની હરાજી કરોડો રૂપિયાની કહાની લખી જાય છે.