સ્પેસએક્સનું ફાલ્કન રોકેટ ચંદ્ર પર ટકરાયું : ભવિષ્યના ચંદ્રના સંશોધનો માટે મહત્ત્વની માહિતી મળશે

• સંશોધકો રોકેટનું વજન, ઉંચાઈ, ઝડપ, સ્થાન પહેલેથી જ જાણતા હતા તેથી અસરની સચોટ માહિતી મળશે
• ફાલ્કન-9 રોકેટને 15 જાન્યુઆરી, 2025ના રોજ લોન્ચ થયું હતું પરંતુ પરત ફરવાનું ફ્યૂઅલ ન હોવાથી ચંદ્રના ચક્કર મારતું હતું, દોઢ વર્ષે ટક્કર સાથે છુટકારો
• આગામી સમયમાં ચંદ્રની સપાટી ઉપર કામ કરવું હશે તો તેની ધરતી અને માટી કેવી સ્થિતિમાં રહેશે તેનું એક અનુમાન લગાવી શકાશે

નવી દિલ્હી : અવકાશમાં છેલ્લાં દોઢ વર્ષથી ભટકી રહેલું સ્પેસ એક્સનું ફાલ્કન રોકેટ બુધવારે બપોરે ચંદ્રની સપાટી ઉપર ધડાકાભેર ટકરાયું હતું. જાણકારોના મતે અંદાજે ૮,૭૦૦ કિ.મી પ્રતિકલાકની ઝડપે આ રોકેટનો એક ભાગ ચંદ્ર ઉપર ટકરાયો હતો. તે ચંદ્રના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા આઈન્સ્ટાઈન ક્રેટર પાસે ટકરાયો હોવાનો અંદાજ છે. આ સાથે જ સ્પેસ એક્સના ફાલ્કન રોકેટના અભિયાનનો અંત આવ્યો છે. ઉલ્લેખનીય છે કે, આ ટક્કરથી પૃથ્વીને કોઈ ખતરો થવાની ધારણા નથી, કે વર્તમાન ચંદ્ર કામગીરીને અસર થવાની શક્યતા નથી. તેમ છતાં દુનિયાભરના વૈજ્ઞાનિકો આ ઘટનાનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યા છે કારણ કે તે એવું કંઈક પ્રદાન કરે છે જે કુદરત ભાગ્યે જોવાની તક આપે છે. ફાલ્કન રોકેટની અથડાવવું હકિકતે એક એવી ટક્કર જેનો સમય, સ્થાન, ઝડપ અને કદ અગાઉથી ખબર હતી પણ તેની અસરો હવે ભવિષ્યના સંશોધનોને વેગ આપશે.
જાણકારોના મતે ચંદ્રની સપાટી, ત્યાંની માટી, ત્યાંના ક્રેટર્સ દાયકાઓથી અભ્યાસ અને રહસ્યનો વિષય રહ્યા છે. નિલ આર્મસ્ટ્રોંગથી શરૂ કરીને ફાલ્કન રોકેટના ધડાકા સુધી ચંદ્રની માટી અને ધૂળ વિશે જે રહસ્ય, આશ્ચર્ય અને અનુભવ છે તેમાં વધારો થવાની શક્યતઓ છે. સંશોધકો માને છે કે ક્રેશમાંથી એકત્રિત કરવામાં આવેલો ડેટા ક્રેટર બનવાની પ્રક્રિયા, ચંદ્રની ધૂળનું વર્તન અને ભવિષ્યના અવકાશયાત્રીઓ તથા ચંદ્ર પરના માળખાકીય સુવિધાઓ માટે કાટમાળના સંભવિત જોખમો વિશેની સમજણમાં સુધારો કરી શકે છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, આ રોકેટને ૧૫ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૫ના રોજ બે ખાનગી રીતે વિકસાવવામાં આવેલા લુનર લેન્ડર્સ ધરાવતા કોમર્શિયલ મિશનના ભાગરૂપે લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. એકવાર પેલોડ્સ સફળતાપૂર્વક તેમના માર્ગ પર મોકલાઈ ગયા પછી, અપર સ્ટેજે તેનું કાર્ય પૂરું થઈ ગયું હતું. સમસ્યા એ સર્જાઈ કે, આ ફાલ્કન રોકેટ પાસે પૃથ્વી પર પાછા ફરવા અથવા અવકાશમાં જ ચક્કર મારવા માટે પૂરતું ફ્યૂઅલ હતું નહીં. તેના કારણે તે જટિલ અને અસ્થિર ભ્રમણકક્ષામાં ફસાઈ ગયું. સમય જતાં, ગુરુત્વાકર્ષણ બળને લીધે ધીમે ધીમે તેના માર્ગમાં ફેરફાર થયો અને અંદાજે દોઢ વર્ષ બાદ તે ચંદ્રની સપાટી સાથે ટકરાયું. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આ ટક્કર મૂળ મિશન યોજનાનો ક્યારેય ભાગ નહોતી. ઉલ્લેખનીય છે કે, આ રોકેટની લંબાઈ આશરે ૧૨ મીટર અને વજન આશરે ૪,૫૦૦ કિલોગ્રામ હતું.
ખાસ વાત એ છે કે, આ ટક્કર ચંદ્રની આસપાસ પહેલેથી જ કાર્યરત અવકાશયાન વૈજ્ઞાનિકોને ટક્કરના સ્થળનો અભૂતપૂર્વ પહેલા-અને-પછીનો રેકોર્ડ પૂરો પાડે તેવી અપેક્ષા છે. નાસાનું લુનર રિકોનિસન્સ ઓર્બિટર ટક્કર પહેલાં તે સ્થાનનો ફોટોગ્રાફ લેશે અને નવનિમત ક્રેટરનું દસ્તાવેજીકરણ કરવા માટે પાછળથી પરત ફરશે. આ તસવીરો સંશોધકોને અજાણ્યા લેન્ડસ્કેપને ટક્કર પછીના ભાગ સાથે સરખાવવાનો અવસર આપશે, જે ક્રેટરના પરિમાણો અને કાટમાળના વિસ્તરણ વિશેની અટકળોને ઉકેલવામાં મદદ કરશે. દક્ષિણ કોરિયાનું દાનુરી લુનર ઓર્બિટર પણ આ વૈજ્ઞાનિક અભિયાનમાં યોગદાન આપશે. જાણકારોના મતે, સ્પેસક્રાફ્ટ ટક્કરના આશરે બે મિનિટ પહેલાં નીચે ઉતરતા રોકેટથી એક કે બે માઇલની અંદરથી પસાર થાય તેવી અપેક્ષા હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે, નાસાએ એપોલો પ્રોગ્રામ દરમિયાન રોકેટ સ્ટેજ અને લ્યૂનાર મોડયુલસને ચંદ્ર ઉપર ક્રેશ થવા દીધા હતા જેથી ત્યાં સપાટી ઉપર લગાવેલા સાધનોની મદદથી તેની સિસ્મિક એક્ટિવિટીને જાણી શકાય. આ પ્રયોગોએ સંશોધકોને ચંદ્રની આંતરિક રચનાને વધુ સારી રીતે સમજવામાં મદદ કરી.
કેટલાક જાણકારો માને છે કે, આ ચોક્કસ ઘટનાથી તાત્કાલિક મુશ્કેલીઓ ઊભી થવાની શક્યતા નથી, ભવિષ્યમાં આવી જ ઘટનાઓના વધુ ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે. તેઓ માને છે કે, હાલમાં ચંદ્ર ઉપર કોઈ માળખા નથી, કોઈ સંશોધન ચાલતા નથી તેથી આવી ટક્કરથી ખાસ વિપરિત પરિણામ આવવાનું નથી. પરંતુ ભવિષ્યમાં જ્યાં ચંદ્ર પર લાંબા ગાળાના બેઝ હશે, ત્યાં આ પ્રકારની ટક્કર કે અકસ્માતો એક મોટી સમસ્યા બની રહેશે અને આપણે આ પ્રકારની અસ્તવ્યસ્ત ભ્રમણકક્ષામાં રોકેટ સ્ટેજ છોડવાની જરૂર નથી. આ ચેતવણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે જાહેર અને ખાનગી બંને ક્ષેત્રોમાં ચંદ્ર સંબંધિત આકાંક્ષાઓ ઝડપથી વધી રહી છે. ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ચીન બંને આગામી કેટલાક વર્ષોમાં અવકાશયાત્રીઓને ચંદ્ર પર પાછા મોકલવા તરફ કામ કરી રહ્યા છે.

ચંદ્ર ઉપર હવે અંદાજે ૨૦૦ ટન કરતા વધારે સ્પેસ ડેબ્રિસ ભેગો થયો
ઉલ્લેખનીય છે કે, આ ટક્કર થઈ ત્યારે કોઈપણ સ્પેસક્રાફ્ટ ચંદ્રનું ચક્કર લગાવવા દરમિયાન એવી પોઝિશનમાં નહોતું કે લાઈવ તસવીરો મોકલી શકે. થોડા સમયમાં સાઉથ કોરિયાના ઓર્બિટર અને નાસાના લ્યૂનાર રિકોનિસેંસ ઓર્બિટર દ્વારા આ ટક્કર થયેલી જગ્યાની તસવીરો લેવામાં આવશે. તેના આધારે જૂની અને નવી તસવીરોની સરખામણી કરીને અસરો ચકાસવામાં આવશે. જાણકારો માને છે કે, સ્પેસ એક્સના આ રોકેટની ટક્કર બાદ ચંદ્ર ઉપર માણસો દ્વારા રાખી મુખવામાં આવેલી અથવા તો અકસ્માત કે ક્રેશ લેન્ડિંગના કારણે પડેલા કચરાની સંખ્યા ૩૦૦૦ સુધી પહોંચી જશે. આ ઉપરાંત ચંદ્ર ઉપર પડેલા સ્પેસ ડેબ્રિસનું વજન પણ અંદાજે ૨૦૦ ટન પહોંચી જવાની શક્યતાઓ જોવાઈ રહી છે. જાણકારો માને છે કે, નાસા દ્વારા એપોલો પ્રોગ્રામ સાથે જોડાયેલી ૮૦૦ જેટલી વસ્તુઓ ચંદ્ર ઉપર પડી છે. તેની પહેલાં સોવિયેત સંઘનું લ્યૂના-૨ સ્પેસક્રાફ્ટ ચંદ્રની સપાટી ઉપર ગયું હતું. તેની કોઈ વસ્તુ પડી હશે. ખાસ વાત એ છે કે, ચંદ્રનું કોઈ વાયુમંડળ નથી, પર્યાવરણ નથી તેથી ઈકોસિસ્ટમને નુકસાન થાય તેવી કોઈ શક્યતા નથી. તેમને માત્ર એટલી ચિંતા છે કે, આ ટક્કર દ્વારા કે આવી અન્ય કોઈ ટક્કર દ્વારા કે ઉલ્કાપિંડોના પડવાથી થતી ટક્કર દ્વારા જે કચરો અવકાશમાં ફેલાશે તેનાથી ભવિષ્યના માનવ મિશનોને જોખમ સર્જાય નહીં. અવકાશમાં પહેલેથી જ મોટા પ્રમાણમાં સ્પેસ ડેબ્રિસ ફરી રહ્યો છે. હવે ચંદ્રની આસપાસ કચરો ફરવા લાગશે તો ભવિષ્યના મિશન ઉપર મોટું જોખમ ઊભું થશે.