Space Mission Rehearsal: સ્પેસ એક્સપ્લોરેશનના ભવિષ્ય તરફ મનુષ્ય હવે એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું ભરવા જઈ રહ્યું છે. આ માટે છ સ્વયંસેવકો જર્મનીમાં 100 દિવસના આઇસોલેશનમાં ગયા છે. આ સ્ટડી પરથી વૈજ્ઞાનિકોને સમજાવવામાં મદદ મળશે કે લાંબા સમયના અંતરિક્ષ પ્રવાસ દરમિયાન માનવ શરીર અને મન પર કેવી અસર પડે છે અને કેવા પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે. આ પ્રયોગ SOLIS100 તરીકે ઓળખાય છે અને તેનું નેતૃત્વ European Space Agency (ESA) દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ એક્સપેરિમેન્ટ German Aerospace Centerના કોલોન સ્થિત આધુનિક સંશોધન કેન્દ્રમાં કરવામાં આવી રહ્યું છે.
પૃથ્વી બહારના જીવનનું અનુસરણ
26 થી 32 વર્ષની વયના આ છ સ્વયંસેવકો Envihab સંશોધન ફેસિલિટીમાં નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં સીલ કરવામાં આવ્યા છે. આગામી ત્રણ મહિના દરમિયાન તેઓ એવી પરિસ્થિતિમાં રહેશે જે ચંદ્ર અને મંગળ પરના મિશન દરમિયાન અનુભવી શકાય. તેમાં એકાંત, સીમિતતા અને માનસિક દબાણનો નજીકથી અહેસાસ કરવો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
આ જગ્યાએ ટીમ દ્વારા કડક દૈનિક સમયપત્રકનું પાલન કરવામાં આવશે, જે વાસ્તવિક અંતરિક્ષ મિશન જેવી હોય છે. તેમાં નક્કી કરેલું કામ, વૈજ્ઞાનિક પ્રવૃત્તિઓ, વ્યાયામ અને મર્યાદિત વ્યક્તિગત સમયનો સમાવેશ થાય છે. બહારની દુનિયા સાથેનો સંપર્ક મર્યાદિત રહેશે અને તેમાં વિલંબ થઈ શકે છે, જે ડીપ-સ્પેસ મિશનમાં પૃથ્વી સાથે તરત સંવાદ શક્ય ન હોવાની પરિસ્થિતિને દર્શાવે છે.
માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર ધ્યાન
ESAની મુખ્ય રિસર્ચ સાયન્ટિસ્ટ Angelique Van Ombergen મુજબ SOLIS100 સ્ટડીનો મુખ્ય હેતુ લાંબા સમયના એકાંતનો માનસિકતા, વિચારશક્તિ અને શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર શું અસર થાય છે તે સમજવો છે.
શોધકર્તાઓ નીચેની બાબતો પર ખાસ ધ્યાન રાખશે:
- તણાવનું સ્તર અને માનસિક સ્થિતિ
- ઊંઘના ધોરણ અને થાક
- વિચારશક્તિ અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા
- ટીમ વર્ક અને સહકાર
આ અભ્યાસ શરીરમાં થનારા શારીરિક ફેરફારો તેમજ જે જગ્યાએ રહે છે તેના માઇક્રોબાયોમમાં થતા બદલાવનો પણ અભ્યાસ કરશે, જેનાથી લાંબા સમય સુધી સીમિત પરિસ્થિતિમાં માનવ કેવી રીતે રહી શકે છે તે સમજવામાં મદદ મળશે.
આ પ્રયોગ કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ છે?
અન્ય સિમ્યુલેશન જેમ કે બેડ રેસ્ટ અભ્યાસો મુખ્યત્વે માઇક્રોગ્રેવિટીના પ્રભાવ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જ્યારે SOLIS100 ખાસ કરીને એકાંતના માનસિક અને વર્તનાત્મક પડકારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
તેમાં મુખ્ય તણાવકારક પરિબળોમાં સમાવેશ થાય છે:
- મર્યાદિત સામાજિક સંપર્ક
- પૃથ્વી સાથે સંવાદમાં વિલંબ
- વધુ સ્વતંત્રતા અને જવાબદારી
આ બધું ડીપ-સ્પેસ મિશન માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, જ્યાં અંતરિક્ષયાત્રીઓને લાંબા સમય સુધી સ્વતંત્ર રીતે કામ કરવું પડે છે.
ચંદ્ર અને મંગળ મિશન માટે તૈયારી
વિશ્વભરની સ્પેસ એજન્સીઓ પૃથ્વીની નીચી કક્ષાથી બહારના મિશન માટે યોજના બનાવી રહી છે. જોકે દૂરના ગ્રહો સુધી પહોંચવું જ પૂરતું નથી, અંતરિક્ષયાત્રીઓ માનસિક અને શારીરિક રીતે આ લાંબી મુસાફરી સહન કરી શકે તે પણ એટલું જ મહત્ત્વનું છે.
SOLIS100માંથી મળનારી માહિતી નીચેના ક્ષેત્રોમાં મદદરૂપ થશે:
- અંતરિક્ષયાત્રીઓની પસંદગીની પ્રક્રિયા
- લાંબા સમયના મિશન માટે તાલીમ કાર્યક્રમ
- ઓનબોર્ડ સપોર્ટ સિસ્ટમનો વિકાસ
- માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ટીમ પ્રદર્શન જાળવવાની વ્યૂહરચનાઓ
શોધકર્તાઓ કહે છે કે કોઈ એક પ્રયોગ સમગ્ર સ્પેસ પરિસ્થિતિને સંપૂર્ણ રીતે પુનઃસર્જિત કરી શકતો નથી. જોકે આવા વિવિધ અભ્યાસોને જોડવાથી માનવ અંતરિક્ષ યાત્રાના પડકારો અંગે વધુ સ્પષ્ટ સમજ મળશે.
આ પણ વાંચો: RBI એ Paytm Payments Bankનું લાઇસન્સ રદ કર્યું: તમારા UPI પર શું અસર પડશે?
સ્પેસ એક્સપ્લોરેશન ફક્ત ટેક્નોલોજી પૂરતું નથી
માનવજાત આંતરગ્રહીય યાત્રાની નજીક પહોંચી રહી છે, તેમ SOLIS100 જેવા પ્રયોગો એક મહત્ત્વપૂર્ણ હકીકત દર્શાવે છે. અંતરિક્ષ સંશોધન માત્ર ટેકનોલોજી વિશે નથી, પરંતુ તે માનવ સહનશક્તિ વિશે પણ છે. અત્યંત એકાંતમાં લોકો કેવી રીતે વિચારે છે, અનુભવે છે અને કામ કરે છે તે સમજવું, ભવિષ્યના મંગળ અને અન્ય મિશનની સફળતા નક્કી કરી શકે છે. અન્ય દુનિયાની સફર શરૂ થઈ ચૂકી છે. માત્ર અંતરિક્ષમાં નહીં, પરંતુ પૃથ્વી પર એક સીલ કરાયેલી જગ્યાએ, જ્યાં છ સ્વયંસેવકો માનવ અંતરિક્ષ સંશોધનના ભવિષ્યને આકાર આપી રહ્યા છે.
