ઈલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ: ‘ક્લીન ગ્રીન’ ક્રાંતિ પાછળનું એક અંધારું સત્ય
Summarized by AI; it may make mistakes. Check important info
Summarized by AI; it may make mistakes. Check important info
| Ai Image |
EV Car Pollution: આજે સમગ્ર વિશ્વમાં ઓટોમોબાઈલ સેક્ટરમાં એક મોટો બદલાવ જોવા મળી રહ્યો છે. ઈલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ હવે માત્ર ટેક્નોલોજીના શોખીનો પૂરતા મર્યાદિત નથી રહ્યા, પરંતુ તેમને પૃથ્વીને પ્રદૂષણથી બચાવવાના સાચા તારણહાર તરીકે રજૂ કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ ટ્રેન્ડ એટલો મજબૂત બન્યો છે કે લક્ઝરી અને હાઇ-પર્ફોર્મન્સ કાર બનાવવા માટે જાણીતી કંપની 'ફેરારી' જેણે વર્ષો સુધી પોતાના શક્તિશાળી એન્જિનના અવાજ અને મિકેનિકલ એન્જિનિયરના જોરે કાર જગતમાં રાજ કર્યું છે, તે પણ હવે ઈલેક્ટ્રિક યુગમાં પ્રવેશી ચૂકી છે.
વર્ષોથી પેટ્રોલ-ડીઝલના દમ પર ચાલતી મોટી કંપનીઓ પણ સંપૂર્ણપણે ઈલેક્ટ્રિક તરફ વળી રહી હોય, ત્યારે આ શિફ્ટ કેટલી ગંભીર છે તે સમજી શકાય છે. જોકે દુનિયા સાયલેન્સર છોડીને બેટરી તરફ દોડી રહી છે, ત્યારે એક એવો મુશ્કેલ કરનારો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે જેના વિશે સામાન્ય રીતે કોઈ વાત કરવા નથી માંગતું: શું ઈલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ ખરેખર આપણી પૃથ્વીને બચાવી રહ્યા છે?
ઝીરો એમિશનનો ભ્રમ અને આંકડાકીય વાસ્તવિકતા
ઈલેક્ટ્રિક વાહનોની સૌથી મોટી યુનિક સેલિંગ પ્રોપોઝિશન એ છે કે તે 'ઝીરો ટેલપાઈપ એમિશન' એટલે કે ધુમાડા વગરના વાહનો છે. ટ્રાફિકમાં ઊભા હોવા છતાં તમારી કારમાંથી કોઈ ઝેરી ધુમાડો નથી નીકળી રહ્યો તેવો અહેસાસ ચોક્કસપણે સારો લાગે છે, પરંતુ આ માત્ર સિક્કાની એક જ બાજુ છે.
વૈશ્વિક રિપોર્ટ્સ અને આંકડાઓ અનુસાર, એક સામાન્ય ઇન્ટરનલ કમ્બશન એન્જિન કાર તેના લાઇફસાઇકલ દરમિયાન સરેરાશ 35થી 45 ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્સર્જન કરે છે. તેની સરખામણીમાં EV ઘણું ઓછું ઉત્સર્જન કરે છે, પરંતુ હકીકત એ છે કે ઈલેક્ટ્રિક વ્હીકલ કેટલું પર્યાવરણને અનુકૂળ છે, તેનો આધાર તે વાહનને ચાર્જ કરવા માટે વપરાતી વીજળી પર રહેલો છે.
ભારત જેવા દેશોની વાત કરીએ તો, આજે પણ દેશની કુલ વીજળી ઉત્પાદન ક્ષમતાના આશરે 55%થી 60% હિસ્સો માત્ર કોલસા આધારિત થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ્સમાંથી આવે છે. વૈશ્વિક સ્તરે પણ વીજળીનો એક બહુ મોટો હિસ્સો કોલસો અને નેચરલ ગેસ જેવા અશ્મિભૂત ઇંધણને બાળીને જ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ થયો કે ભલે તમારું વાહન રોડ પર સીધું કાર્બન ઉત્સર્જન નથી કરી રહ્યું, પરંતુ તેને ચાર્જ કરવા માટે પાવર ગ્રીડ ક્યાંક દૂર બેસીને કોલસો બાળીને પ્રદૂષણ ફેલાવી જ રહી છે.
બેટરી ઉત્પાદન: પર્યાવરણીય બોજ અને માનવીય કિંમત
આ ગ્રીન ટ્રાન્ઝિશનનો બીજો અને વધુ ચિંતાજનક પક્ષ તેનો સપ્લાય ચેઈન અને માનવીય સંકટ છે. ઈલેક્ટ્રિક કારની બેટરી બનાવવાની પ્રક્રિયા કોઈ જાદુઈ કે સંપૂર્ણપણે ઈકો-ફ્રેન્ડલી પ્રક્રિયા નથી. એક સામાન્ય લિથિયમ-આયન EV બેટરી પેક (આશરે 60 kWh) બનાવવા માટે લગભગ 8 કિલો લિથિયમ, 35 કિલો નિકલ, 20 કિલો મેંગેનીઝ અને 14 કિલો કોબાલ્ટ જેવા દુર્લભ ખનિજોની જરૂર પડે છે. આ ખનિજો મેળવવા માટે પૃથ્વીના પેટાળમાં મોટા પાયે માઇનિંગ કરવું પડે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ઉત્ખનન થતા કુલ કોબાલ્ટનો આશરે 70% થી વધુ હિસ્સો એકલા ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો માંથી આવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સંગઠનોએ ખાસ કરીને કોબાલ્ટના ખનન પ્રક્રિયાને લઈને વારંવાર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, જે EV બેટરીનો એક અત્યંત મહત્ત્વનો ભાગ છે. કોબાલ્ટના એક્સ્ટ્રેક્શન સાથે જોડાયેલી વાસ્તવિકતા અત્યંત ભયાનક છે:
• બાળ મજૂરી: વિવિધ અહેવાલો અનુસાર, કોંગોની આ ખાણોમાં આશરે 40,000થી વધુ બાળકો અત્યંત જોખમી પરિસ્થિતિઓમાં મજૂરી કરે છે.
• અસુરક્ષિત ખાણો: કોઈ પણ પ્રકારના આધુનિક સુરક્ષા સાધનો, ગ્લોવ્ઝ કે માસ્ક વગર મજૂરો અત્યંત ઝેરી અને અસુરક્ષિત ગલીઓમાં કામ કરે છે.
• માનવ શોષણ: જીવના જોખમે આખો દિવસ કામ કરવા છતાં આ મજૂરોને પૂરતું વળતર મળતું નથી અને તેમનું ભારે આર્થિક શોષણ થાય છે.
આ ઉપરાંત, એક ટન લિથિયમની પ્રક્રિયા કરવા માટે આશરે 22,00,000 લીટર પાણીની જરૂર પડે છે, જે ખાણોની આસપાસના વિસ્તારોમાં પાણીની ભારે અછત અને પર્યાવરણીય નુકસાનનું કારણ બને છે.
સવાલ: 'ક્લીન' કોના ભોગે?
આજના સમયમાં ગ્રીન એનર્જી અને ક્લીન ટ્રાન્સપોર્ટેશન તરફ આગળ વધવું અનિવાર્ય છે, પરંતુ વર્તમાન નેરેટિવમાં વૈશ્વિક અસમાનતા છુપાયેલી છે. વિકસિત શહેરો કે પોશ વિસ્તારોના લોકો પ્રદૂષણ મુક્ત હવા અને 'ઈકો-ફ્રેન્ડલી' હોવાનો ટેગ એન્જોય કરી શકે, તે માટે પૃથ્વીના કોઈ બીજા ખૂણે પર્યાવરણનો નાશ થઈ રહ્યો છે અને ગરીબ સમુદાયો પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકી રહ્યા છે.
તેથી, હવે જ્યારે પણ કોઈ તમને એમ કહે કે ઈલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ એ ભવિષ્યનો એકમાત્ર અને સંપૂર્ણ સ્વચ્છ વિકલ્પ છે, ત્યારે આ સવાલ ચોક્કસ યાદ રાખજો: આ ક્લીન વ્હીકલ કોના માટે ક્લીન છે, અને કોના ભોગે ક્લીન છે?
