મૃત્યુ બાદ કયા કર્મોથી મળે કયું જન્મ? જાણો 84 લાખ યોનિયોનું શું છે રહસ્ય

Hindu Dharam: શું મૃત્યુ પછી મનુષ્ય ફરીથી જન્મ લે છે? જો હા, તો તેનો બીજો જન્મ કયા સ્વરૂપે થાય છે? શું આ બધું માત્ર ભાગ્યથી જ નક્કી થાય છે કે પછી આપણા કર્મ જ આગામી યાત્રાનો માર્ગ બનાવે છે?

હિન્દુ ધર્મના પ્રાચીન ગ્રંથો આ સવાલોના અત્યંત ગહન જવાબો આપે છે. પદ્મ પુરાણમાં 84 લાખ યોનિઓનો ઉલ્લેખ મળે છે, જ્યારે ગરુડ પુરાણમાં મૃત્યુ પછી જીવની ગતિને તેના કર્મો સાથે જોડવામાં આવી છે. કેટલાક મહાપાપોના સંદર્ભમાં એવા પુનર્જન્મોનું પણ વર્ણન મળે છે જેને સાંભળીને સામાન્ય મનુષ્ય આશ્ચર્યચકિત થઈ શકે છે. પરંતુ અહીંથી જ એક મોટો સવાલ પણ ઊભો થાય છે.

આજે ઈન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયા પર 84 લાખ યોનિઓને લઈને અનેક પ્રકારના દાવાઓ કરવામાં આવે છે. ક્યાંક એવું કહેવામાં આવે છે કે દરેક આત્માએ તમામ 84 લાખ યોનિઓમાં જન્મ લેવો જ પડે છે, તો ક્યાંક દરેક પાપ માટે એક નિશ્ચિત પશુ યોનિ બતાવી દેવામાં આવે છે. પરંતુ શું આપણા મૂળ શાસ્ત્રો ખરેખર આવું જ કહે છે? કે પછી સમય જતાં કેટલીક લોકમાન્યતાઓ પણ શાસ્ત્રો સાથે જોડાતી ગઈ?

આજે આપણે જાણીશું કે 84 લાખ યોનિઓનો ઉલ્લેખ ક્યાં મળે છે, શું દરેક આત્માએ આ તમામ યોનિઓમાંથી પસાર થવું પડે છે, મૃત્યુ પછી જીવની ગતિ કેવી રીતે નક્કી થાય છે, કર્મ બીજા જન્મને કઈ રીતે પ્રભાવિત કરે છે અને શું મનુષ્ય જન્મ-મૃત્યુના આ ચક્રમાંથી મુક્ત થઈ શકે છે.

84 લાખ યોનિઓનો ઉલ્લેખ ક્યાં મળે છે?
પદ્મ પુરાણમાં એક પ્રસિદ્ધ શ્લોક મળે છે-

'જલજા નવ લક્ષાણિ સ્થાવરા લક્ષવિંશતિઃ।
કૃમયો રુદ્રસંખ્યકાઃ પક્ષિણાં દશ લક્ષકમ્।
ત્રિંશલ્લક્ષાણિ પશવશ્ચતુર્ લક્ષણિ માનુષાઃ।।'

આ શ્લોકમાં જીવોની વિવિધ યોનિઓનું વર્ગીકરણ બતાવવામાં આવ્યું છે. આ અનુસાર 9 લાખ જળચર, 20 લાખ સ્થાવર એટલે કે વૃક્ષો-છોડ અને અન્ય સ્થિર વનસ્પતિઓ, 11 લાખ કૃમિ અને કીટક (જીવજંતુઓ), 10 લાખ પક્ષીઓ, 30 લાખ પશુઓ, 4 લાખ માનવ યોનિઓનો ઉલ્લેખ મળે છે. આ તમામનો સરવાળો કરીને કુલ સંખ્યા 84 લાખ બતાવવામાં આવી છે.

પરંતુ અહીં એક મહત્વપૂર્ણ વાત સમજવી જરૂરી છે. આ શ્લોકનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર જીવોની સંખ્યા બતાવવાનો નથી માનવામાં આવતો. તેમાં સૃષ્ટિમાં રહેલા જીવ-જગતની વ્યાપકતા અને વિવિધતાને પણ સામે રાખવામાં આવી છે. જળની ઊંડાઈઓથી લઈને વૃક્ષો-છોડ સુધી, સૂક્ષ્મ જીવોથી લઈને પક્ષીઓ અને પશુઓ સુધી અને પછી મનુષ્ય સુધી, સૃષ્ટિના અલગ-અલગ સ્વરૂપોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.

શું દરેક આત્માએ 84 લાખ યોનિઓમાંથી પસાર થવું પડે છે?

અહીં જ 84 લાખ યોનિઓને લઈને સૌથી મોટો ભ્રમ ઊભો થાય છે. પદ્મ પુરાણમાં આપવામાં આવેલા આ શ્લોકમાં યોનિઓનું વર્ગીકરણ મળે છે, પરંતુ એવું સ્પષ્ટપણે નથી કહેવામાં આવ્યું કે દરેક આત્માએ ક્રમશઃ તમામ 84 લાખ યોનિઓમાં જન્મ લેવો જ પડશે.

આથી, દરેક આત્મા પહેલાં જળચર બનશે, પછી વનસ્પતિ, ત્યારબાદ કીટક, પક્ષી અને પછી પશુ-પક્ષીઓની તમામ યોનિઓમાંથી પસાર થઈને જ મનુષ્ય બનશે, એવું આ શ્લોક પરથી સીધું સિદ્ધ નથી થતું.

બીજો જન્મ કયા આધારે મળે છે?

શ્રીમદ્ ભગવદગીતામાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ આત્મા અને શરીરના સંબંધને સમજાવતા કહે છે કે, જેમ મનુષ્ય જૂના વસ્ત્રો છોડીને નવા વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, તેવી જ રીતે આત્મા જૂનું શરીર છોડીને નવું શરીર ધારણ કરે છે. અર્થાત શરીર બદલાય છે, પરંતુ આત્માને નશ્વર શરીર સમાન નથી ગણવામાં આવ્યો.

શું માત્ર એક કર્મથી નક્કી થાય છે બીજો જન્મ?

અહીં એક અન્ય મહત્વની બાબત પણ સમજવી પડશે. આગામી જન્મ માત્ર કોઈ એક જ કર્મના આધારે નક્કી થાય છે, એવો સરળ નિયમ શાસ્ત્રોના સમગ્ર શિક્ષણને વ્યક્ત નથી કરતો. કર્મોનો સંચય, જીવનની પ્રવૃત્તિઓ, સંસ્કાર અને ચેતના જેવા વિષયો પણ આ ચર્ચામાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવ્યા છે.

શ્રીમદ્ ભગવદગીતાના આઠમા અધ્યાયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અંતિમ સમયના સ્મરણ અને ભાવનું મહત્વ જણાવે છે. આ જ આધારે એ સમજાય છે કે મનુષ્ય આખી જિંદગી જે ભાવ અને ચેતના વિકસાવે છે, તેની અસર તેના અંતિમ સમય પર પણ પડી શકે છે. એટલે કે પુનર્જન્મનો વિષય માત્ર એક સારા કે ખરાબ કર્મની ગણતરી નથી, પરંતુ જીવની વ્યાપક કર્મ-યાત્રા સાથે જોડાયેલો માનવામાં આવે છે.

શું મહાપાપોથી મળે છે વિશેષ યોનિ?

ગરુડ પુરાણમાં કર્મોના ફળનું વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન મળે છે. તેમાં કેટલાક ગંભીર પાપો માટે કઠોર કર્મફળ અને વિવિધ ગતિઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરામાં બ્રહ્મહત્યા, સોનાની ચોરી અને ગુરુપત્ની સાથે અયોગ્ય સંબંધ જેવા કર્મોને ગંભીર મહાપાપમાં ગણવામાં આવ્યા છે. આ કર્મોના પરિણામ સ્વરૂપે નરક, કષ્ટ અને પુનર્જન્મ જેવી વિવિધ ગતિઓનું વર્ણન જોવા મળે છે.

પરંતુ અહીં પણ એક સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. દરેક પાપ માટે કોઈ ચોક્કસ પશુ કે પક્ષી યોનિ નક્કી જ છે, એવો સરળ ફોર્મ્યુલા આખા ગરુડ પુરાણના શિક્ષણને યોગ્ય રીતે રજૂ નથી કરતો. ઘણા પ્રસંગોમાં પહેલાં કર્મના ફળસ્વરૂપે કષ્ટ કે નરકનું વર્ણન આવે છે અને ત્યારબાદ પુનર્જન્મની વાત કહેવામાં આવી છે. તેથી 'અમુક પાપ કરવાથી નિશ્ચિતપણે અમુક પશુ જ બનવું પડે છે' એવું કહેવું, દરેક કિસ્સામાં શાસ્ત્રનો સીધો નિષ્કર્ષ ન માની શકાય.

મનુષ્ય જન્મને એટલો મહત્ત્વપૂર્ણ કેમ માનવામાં આવ્યો?

હવે સવાલ એ ઊભો થાય છે કે જો જીવ અલગ-અલગ યોનિઓમાં જન્મ લઈ શકે છે, તો મનુષ્ય જન્મનું આટલું બધું મહત્વ કેમ છે? એનું એક મોટું કારણ છે—વિવેક.

ખોરાક, નિંદ્રા, ભય અને પ્રજનન જેવી મૂળભૂત પ્રવૃત્તિઓ મનુષ્યની સાથે અન્ય જીવોમાં પણ જોવા મળે છે. પરંતુ મનુષ્યમાં ધર્મ-અધર્મનો વિચાર કરવાની, પોતાના કર્મો પસંદ કરવાની અને પોતાના જીવનની દિશા બદલવાની ક્ષમતા વિશેષ રૂપે મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી છે.

મનુષ્ય જ્ઞાન મેળવી શકે છે, તપ કરી શકે છે, દાન અને સેવા કરી શકે છે, ભક્તિ કરી શકે છે તેમજ પોતાના અંદરના લોભ, ક્રોધ અને અહંકારને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. તેથી જ ભાગવત પરંપરામાં મનુષ્ય જન્મને દુર્લભ અવસર તરીકે જોવામાં આવ્યો છે. આ માત્ર જીવન જીવવાની તક નથી, પરંતુ આત્મજ્ઞાન અને મોક્ષ તરફ આગળ વધવાની તક પણ માનવામાં આવી છે.

શું મોક્ષથી પુનર્જન્મનું ચક્ર સમાપ્ત થઈ શકે છે?

સનાતન ધર્મનું અંતિમ લક્ષ્ય માત્ર સારો પુનર્જન્મ મેળવવાનું નથી. મનુષ્યને જન્મ અને મરણના ચક્રમાંથી મુક્ત થઈને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરવાની દિશામાં આગળ વધવાનું શિક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. ભગવદગીતામાં કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ અને ભક્તિયોગ જેવા માર્ગો દ્વારા આત્મિક ઉન્નતિની વાત કરવામાં આવી છે.

એટલે કે લક્ષ્ય માત્ર એ નથી કે આગામી જન્મ કઈ યોનિમાં મળશે. એનાથી પણ મોટો સવાલ એ છે કે, શું મનુષ્ય પોતાના કર્મો અને ચેતનાને એટલી શુદ્ધ કરી શકે છે કે તે પુનર્જન્મના બંધનમાંથી જ મુક્ત થઈ જાય?

તો આખરે 84 લાખ યોનિઓનું રહસ્ય શું છે?

પદ્મ પુરાણમાં જીવોની વિવિધ યોનિઓનું વર્ગીકરણ મળે છે. ગરુડ પુરાણ કર્મ અને કર્મફળના આધારે જીવની ગતિનું વર્ણન કરે છે. શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણ રાજા ભરત અને અજામિલ જેવા પ્રસંગો દ્વારા કર્મ, આસક્તિ, પશ્ચાતાપ અને ભક્તિનો ઉપદેશ આપે છે, જ્યારે શ્રીમદ્ ભગવદગીતા નશ્વર શરીરથી અલગ આત્માની પ્રકૃતિ અને પુનર્જન્મના સિદ્ધાંતને સમજાવે છે.

આ તમામ શિક્ષાઓને એકસાથે જોઈએ તો એક વાત સ્પષ્ટ થાય છે. 84 લાખ યોનિઓને માત્ર ડરાવનારી સંખ્યા તરીકે જોવાને બદલે, તેને સૃષ્ટિની વ્યાપકતા અને જીવની અલગ-અલગ અવસ્થા સાથે જોડીને સમજી શકાય છે.

દરેક આત્માએ એક પછી એક એમ 84 લાખ યોનિઓમાંથી પસાર થવું જ પડશે, એવો કોઈ સ્પષ્ટ શાસ્ત્રીય નિયમ મળતો નથી. એના બદલે કર્મ, સંસ્કાર, ચેતના અને આધ્યાત્મિક સાધનાને જીવની આગળની ગતિ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. આથી જ સનાતન પરંપરા મનુષ્ય જીવનને અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માને છે, કારણ કે આજે આપણી પાસે જે જીવન છે, તેમાં આપણી પાસે પોતાના કર્મો પસંદ કરવાનો અવસર છે. આપણે સત્ય, કરુણા, સેવા, સંયમ અને ભક્તિનો માર્ગ પસંદ કરી શકીએ છીએ.

કદાચ 84 લાખ યોનિઓની સૌથી મોટી શીખ એ જ રહી છે કે આગામી યાત્રાની ચિંતા કરતા પહેલાં આપણે એ જોવું જોઈએ કે આપણે આ વર્તમાન જીવનની યાત્રા કઈ દિશામાં લઈ જઈ રહ્યા છીએ, કારણ કે આપણા આજના કર્મો જ આપણી આગળની યાત્રાનો મુખ્ય આધાર માનવામાં આવ્યા છે.